BESCHOUWING

Meeloopdrama

Schrijver Daan Heerma van Voss (1986) zag Bertolucci's film Il Conformista voor het eerst toen hij in Italië studeerde. De klassieker opnieuw bekijken leert wat voor een meesterwerk het nog altijd is. Over de trots van Italië en een leraar die Benito heet.

Jean-Louis Trintignant in Il Conformista. Beeld -

Van september 2004 tot mei 2005 woonde ik in Perugia, hoofdstad van Umbrië, drie treinuren boven Rome. Ik voetbalde in een Italiaans universiteitselftal, ik dronk mijn espresso's staand, de kleine vierkante keukentelevisie stond de hele dag aan ik assimileerde. Aan de universiteit volgde ik lessen Italiaanse taal, Italiaanse geschiedenis en Italiaanse film. Het was daar dat ik Il Conformista, Bertolucci's klassieker uit 1970, voor het eerst zag, fragmenten ervan althans, op de vijfde verdieping van het immense universiteitsgebouw met zijn vele fascistische wandschilderingen. Ik leerde dat het een film was voor luie intellectuelen, valselijk gewapend met de feiten van nu. Zo makkelijk.

Eigenlijk waren alle vakken op de universiteit vooral oefeningen in trots. (Oefeningen waarvan elke 18-jarige Nederlander iets kan leren.) En het onderwerp was niet het Italië waarover ik op school had geleerd en waarover ik later op de Nederlandse universiteit opnieuw zou lezen. Nee, het Italië dat ons werd voorgeschoteld was een droom. Een droom van een eerzaam volk, dat de wereld ooit Caesariaanse beschaving had gebracht en nu op zijn nobele lauweren mocht rusten. Mijn leraar was een grijze man van wie ik de achternaam ben vergeten. Daarvoor was zijn voornaam te opvallend, al zou hij die zelf nooit uitspreken. Het gonsde. Onze leraar heette Benito.

Het inschrijfbewijs van Daan Heerma van Voss aan de universiteit van Perugia, 2004. Beeld -
Jean-Louis Trintignant en Stefania Sandrelli in Bertolucci's Il Conformista. Beeld -

Voetnoot

Wanneer onze leraar sprak over Mussolini, was de Tweede Wereldoorlog een voetnoot. Liever had hij het over de dag van de Ringen, op 18 november 1935, toen fascistisch Italië dringend liquide middelen nodig had voor de aanval op Ethiopië. Vrouwen kwamen bijeen en doneerden hun sieraden. De oude bezittingen zouden worden omgesmolten, van het goud konden wapens worden gekocht en soldaten betaald. Oro alla Patria. Ik schat dat mijn leraar omstreeks 1936 werd geboren, negen maanden na die 18de november.

Het tegenbeeld van mijn oudeleraar is Il Conformista's Luca Quadri, een uitgesproken antifascistische professor, inmiddels met pensioen en woonachtig in Frankrijk. Quadri, levend in het verleden waarnaar mijn leraar verlangde, weigerde trots te zijn op zijn land.

Ieder land met zogeheten zwarte bladzijden moet zijn identiteit zorgvuldig bewaken: trots en schaamte horen elkaar in evenwicht te houden. Zodra een van beide gaat overheersen, liggen tijden van nationalisme in het verschiet. Fascistisch Italië ging in zee met Duitsland en verloor op tamelijk vernietigende wijze de oorlog. Als respons op deze historische feiten klampte mijn leraar zich vast aan een eendrachtig verleden dat niet bestond, met aan het hoofd de grote staatsman Mussolini, die zich af en toe had laten meeslepen, maar ach, wie zonder zonde is, werpe de eerste steen.

Flashbacks

Aangemoedigd door soortgelijke woorden reist de hoofdpersoon in Il Conformista, Marcello Clerici naar Frankrijk om zijn oud-professor Quadri te vermoorden. In flashbacks trekken beslissende momenten in Clerici's leven voorbij: een semi-onschuldige erotische stoeipartij als 10-jarige (kritische noot: het trauma van de nooit uit de kast gekomen homoseksueel als psychologisch leitmotiv doet gedateerd aan); de beëdiging van excellentie Benito Mussolini; de eerste keer dat Clerici kameraad wordt genoemd; het aannemen van de noodlottige opdracht.

Tot het einde van de film blijft onduidelijk waar Clerici zelf in gelooft. Vermoedelijk alleen in wat hij wil horen. In een van de eerste scènes vraagt Clerici's beste vriend hem wat hij verwacht van het huwelijk. Clerici's antwoord: Un' impressione della normalità. Het droombeeld van een normaal leven geaccepteerd worden door de massa, geen moeilijke vragen hoeven stellen is zo dwingend dat hij verwordt tot de eeuwige conformist.

Uiteindelijk is Clerici te laf om zijn professor te vermoorden, maar ook te laf om hem te redden. In 1943, wanneer het bronzen hoofd van Mussolini langs de Engelenburcht wordt gesleept, loopt Clerici over straat om oud-fascisten aan te wijzen. Inmiddels kan hij niet anders meer dan meebuigen met de massa. Normaliteit is zijn enige obsessie.

Aanpassingsvermogen

Il Conformista is niet zomaar op te vatten als een antifascistische film. Het is een studie van de menselijke geest. Aanpassingsvermogen is een onontbeerlijke menselijke eigenschap. Het is een cliché dat zwart en wit niet meer bestaan.

De les die Il Conformista biedt: er is niemand die objectief kan vaststellen welke kleur de geschiedenis heeft. Er zijn alleen de honderd kleurenblinden die je graag willen vertellen hoe het werkelijk zit. Maar juist doordat Il Conformista geen stelling neemt, zal de film nooit verouderd raken.

En ineens begrijp ik waarom mijn oude leraar Benito ons slechts fragmenten van de film heeft getoond. Bertolucci's krachtige beheersing van licht en schaduw, de revolutionaire camerahoeken die hij kiest, maken Il Conformista tot de perfecte verbeelding van het Italië zoals ik het heb leren kennen: een land dat voor iedereen anders is en door niemand helemaal te begrijpen of te duiden valt.

Il Conformista. Beeld -
Il conformista. Beeld -
Il Conformista. Beeld -

Il Conformista

Il Conformista (De conformist) is een Italiaanse speelfilm uit 1970, geregisseerd door Bernardo Bertolucci, onder meer bekend van Last Tango in Paris (1972), Novecento (1976), The Last Emperor (1987) en The Dreamers (2003). De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van Alberto Moravia.

Il Conformista, onder meer gelauwerd op het filmfestival van Berlijn, wordt gezien als een van beste films over het fascisme en een van de hoogtepunten in Bertolucci's oeuvre. Vooral de rijke poëtische stijl van de film wordt geroemd. In 2005 schreef de LA Times dat Bertolucci er in deze film in is geslaagd de bravoure van Fellini, het gevoel voor tijdgeest van Visconti en het engagement van Elio Petri te combineren. In de hoofdrollen: Jean-Louis Trintignant als de rasconformist Marcello Clerici, gevangen in zijn aangetrouwde upperclass-familie; Stefania Sandrelli als zijn vrouw Giulia en Enzo Tarascio als zijn antifascistische oud-professor Luca Quadri. Het verhaal speelt in het Rome van 1938, wanneer Clerici, die zich heeft aangesloten bij de fascisten, opdracht krijgt om Quadri, inmiddels gepensioneerd en levend in Frankrijk, op te zoeken en te vermoorden.

Il Conformista is, gerestaureerd, vanaf vandaag te zien in filmmuseum EYE in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden