'Meedogenloze oude wijven' hebben na vier jaar restauratie weer een frisse blos

De regentenstukken van Frans Hals hangen er weer puik en fris bij, na vier jaar restauratie. Helaas kon het groene tafelkleed op een van de drie schilderijen niet worden hersteld.

Frans Hals, Regentessen van het Oudemannenhuis, ca. 1664. Het groene kleed is verdwenen.

Het is zoals in cultfilm The Big Lebowski: het kleed 'really tied the room together'. Toen Frans Hals (1582-1666) de nu wereldberoemde regenten en regentessen van het Oudemannenhuis in Haarlem schilderde, zette hij ze rond een groen tafelkleed. Niet rond een zuigend donkerbruin vlak, zoals we dat kennen van het schilderij. Dat is een van de ontdekkingen van vier jaar restaureren en niet zomaar een detail. Restaurator Liesbeth Abraham wijst het enthousiast aan. 'De portretten, vooral van de vrouwen, bekijk je altijd alsof je een rijtje afwerkt. Terwijl die groene kleur eronder de hele boel bij elkaar zou hebben getrokken'. Zou hebben, want dat het ooit groen is geweest is wel ontdekt, maar het is helaas niet te herstellen.

Geliefde werken

Woensdag werden de drie 'regentenstukken' na een langdurige restauratie onthuld in het Frans Hals Museum in Haarlem, elk in een eigen zaaltje, met een sofa ervoor. Samen met de schutterstukken zijn het de topstukken van het museum. De portretten van de regenten en regentessen van het Oudemannenhuis zijn voor deze plek (het museum huist in het pand) gemaakt én zijn de laatst bekende werken van Hals, gemaakt in 1664, toen hij 82 was. Ruim twintig jaar eerder, in 1641, schilderde hij de bestuurders van het Elisabeth Gasthuis. Alle drie de werken zijn de afgelopen vier jaar grondig gerestaureerd, grotendeels in het restauratie-atelier op zolder. Ze zijn geliefd. Bezoekers misten ze en beklaagden zich aan de balie.

Er was veel rust en veel tijd, benadrukken de restauratoren Liesbeth Abraham, Mireille te Marvelde en Herman van Putten. Daardoor kon een spoor worden gevolgd dat misschien de grootste revelatie opleverde: dat Frans Hals, de spontane schilder met zijn trefzekere, bijna moderne toets, wel degelijk een onderschildering maakte. In waterverf. Er kwam een negatieve onderschildering tevoorschijn, sporen die wezen op opgeloste waterverf. Dat is voor Halsvorsers een kleine revolutie.

Hals' haren?

In de vernislaag van de twee oudste schilderijen van Frans Hals, portretten van de regenten en regentessen van het Oudemannenhuis in Haarlem uit 1664, zijn krullende haren gevonden, mogelijk van Frans Hals zelf. De haren werden ontdekt tijdens de recente restauratie.

Ook zaten er strootjes in het vernis, wellicht naar binnen gewaaid, die misschien een aanwijzing kunnen geven over de tot nu onbekende locatie van Hals' schildersatelier. Nader onderzoek naar haren en strootjes volgt.

Schade

Er was veel schade weg te werken. De randen waren verzwakt of kapot, het vernis was sterk vergeeld, er was te hard op gepoetst of er was veel te ruim overgeschilderd.

Dat groene kleed moet je er nu maar bij denken. Wél zichtbaar zijn de grotere diepte, de toets en rijkdom aan grijzen in kleding en andere donkere partijen, delen die bij vorige schoonmaakbeurten werden overgeslagen.

Ook zou het imago van de regentessen met het opfrissen van hun teint (het verschil, in de flankerende documentaire goed te zien, is spectaculair) wel eens een boost kunnen krijgen. Eindeloos vaak zijn ze in beschrijvingen uitgemaakt voor krengen en meedogenloze oude wijven. 'Je schilderde de cirkel van de dood / in de bedorven ring van regentessen', dichtte Bertus Aafjes eind jaren veertig in Meester Frans. Nu zijn hun gezichten gedetailleerder, roze in plaats van gelig en is er een glimlach om de mond van de middelste uit de schaduw opgedoken.

Dichter bij de 'echte' Hals kun je niet komen, denken de restauratoren. Hoe lang kunnen de schilderijen nu weer mee? Van Putten: 'Ik denk toch wel honderd jaar.'

Zo goed als nieuw?, t/m 18/3, Frans Hals Museum, Haarlem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden