Medea, Phaedra, Trojaanse vrouwen

Huiveringwekkende, fascinerende tragedies van Seneca hebben hun gedroomde vertaler gevonden

Draken van stukken zijn het, de tragedies van Seneca, die van kitsch, gruwelen en briljante spitsvondigheden aan elkaar hangen, maar zelden heeft een toneelschrijver zijn onwaarschijnlijke materiaal effectiever gearrangeerd. Hoe kan het ook anders bij een man wiens eigen leven een aaneenschakeling van theatrale scènes was?

Afkomstig uit Cordoba, geboren omstreeks het begin van onze jaartelling, speelde Seneca achtereenvolgens de rollen van pathetische astmalijder, fanatiek asceet, hofintrigant, balling, pedagoog en steenrijke adviseur van keizer Nero, om zijn leven af te sluiten met een fantastische imitatie van Socrates. We kennen hem vooral als filosoof, en ook in dat genre is hij een poseur, maar wel een heel overtuigende.

Wanneer Seneca zijn tragedies heeft geschreven, is onbekend. Evenmin valt vast te stellen of de stukken tijdens zijn leven ooit zijn gespeeld, als ze daar al voor bedoeld waren. Hoewel de Romeinen sinds de derde eeuw voor Christus een bloeiende theatercultuur kenden, is daarvan bedroevend weinig overgeleverd. Naast de komedies van Plautus en Terentius hebben we alleen de tragedies van Seneca. De afgelopen eeuwen heeft Seneca, na een grote populariteit in de Renaissance, in de schaduw gestaan van zijn Attische voorgangers Aeschylus, Sophocles en Euripides. Misschien is het tijd voor een revival. De verschrikkingen en absurditeiten van ons tijdsgewricht vormen daartoe een passend decor. En de Leidse classicus Piet Schrijvers is de gedroomde vertaler.

Seneca's plots zijn bewerkingen van Grieks materiaal. In navolging van de grote drie uit Athene schreef hij een Agamemnon, een Oedipus en een Medea, die onder zijn handen transformeerden tot spectaculaire studies in wreedheid en retoriek, geheel naar de smaak van een publiek dat gewend was aan terreur, openbare executies en gladiatorenspelen.

Dat de dialogen volstrekt onrealistisch zijn, betekent geenszins dat ze niet van grondig inzicht in de menselijke ziel getuigen. Seneca is een psycholoog van formaat, die zijn karakters opblaast om hun dubieuze drijfveren te kunnen ontleden. De personages lijken zelf te beseffen dat ze rollen spelen, wat hun tragiek aanmerkelijk verhevigt. Ze zijn niet alleen onderworpen aan hun geilheid, gefnuikte trots of wraakzucht, maar zitten bovendien opgesloten in een literaire traditie die hun geen gelegenheid biedt aan hun lot te ontkomen.

In het eerste deel van wat een drieluik moet worden, heeft Schrijvers de stukken gekozen waarin vrouwen centraal staan. Medea, de allochtone feeks die Jason hielp om het Gulden Vlies te bemachtigen, wordt door haar man gedumpt voor een prinsesje uit Corinthe, waarop zij besluit niet alleen de jonge bruid en haar vader te doden, maar ook haar eigen kinderen. Phaedra, de Kretenzische vrouw van Theseus, wordt verliefd op haar stiefzoon Hippolytus, die zij, wanneer hij weigert op haar avances in te gaan, van aanranding beticht, waarop Theseus zijn zoon vervloekt. Hecuba en Andromache, die de val van Troje hebben overleefd, zijn niet alleen tot slavernij gedoemd, maar moeten toezien hoe hun kinderen worden geofferd: Polyxena wordt doodgestoken op de grafheuvel van Achilles, de kleine Astyanax wordt gedwongen van de enige overgebleven toren van Troje naar beneden te springen.

Alles wat Seneca schrijft, is over the top en misschien onspeelbaar, maar het is moeilijk niet gefascineerd te huiveren op het moment dat Theseus een poging doet de uiteengereten ledematen van zijn zoon te assembleren en daarbij een onderdeel overhoudt:

Ik mag niet wenen, mijn ogen moeten droog zijn,
zolang een vader lichaamsdelen van zijn zoon telt,
diens lichaam vorm geeft. Wat is dit lelijk vormeloze,
dat overal beschadigd is en afgebroken?
Welk deel het is, weet ik niet, maar het is van jou.
Leg terug, niet op zijn eigen plaats maar op een lege.

Dit theater hoor

t thuis in een wereld waarin niets meer heel is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden