Mbembe heeft met Politiek van vijandschap toch een zeer Europees boek geschreven

Boeken (non-fictie) - Achille Mbembe

De kolonie als 'nachtlichaam' van de democratie.

Twee jaar geleden verscheen Kritiek van de zwarte rede van Achille Mbembe, die vaak wordt beschouwd als meesterdenker van het postkolonialisme. Collega-recensenten waren vol lof, vrienden uit mijn omgeving ook. Maar ik wist niet wat ik ermee aan moest. Ideeën eruit nam ik enthousiast in eigen artikelen over, maar ik besprak het boek niet. Er waren te veel pagina's waarvan ik niet precies wist waarover ze gingen of die ik zelfs helemaal niet begreep. Met enige aarzeling begon ik dus in Een politiek van vijandschap, de meest recente studie van Mbembe.

Aanvankelijk haalde ik opgelucht adem. Het eerste hoofdstuk is helder geschreven. Met Afrika (waar hij woont en werkt) als uitgangspunt, biedt Mbembe een kritisch overzicht van het globaliseringsproces van de afgelopen eeuwen. Voor de westers gerichte mens, die dit hele proces nog vaak vanuit het eigen Europese vertrekpunt beschouwt, is dat een verrassende blikverschuiving.

Non-fictie

Achille Mbembe
Een politiek van vijandschap
Uit het Frans vertaald door Ellis Booi.
Boom; 248 pagina's;
€24,90.

De kolonisatie blijkt voor een belangrijk deel te berusten op het afvoeren van ongewenste en overbodige personen uit de moederlanden. In de Amerika's werd al snel het plantagesysteem opgezet, waarvoor de handel in Afrikaanse slaven de arbeidskrachten leverde. Mbembe bespreekt het plantagesysteem uitvoerig, niet alleen economisch, zoals tegenwoordig in veel studies gebeurt, maar ook sociaal en ecologisch. Want om grote katoen- of suikerrietplantages te kunnen opzetten, werd de oorspronkelijke natuur platgebrand en met de grond gelijk gemaakt.

Spannend is dat Mbembe hierbij de Europese democratische instituties die zich de afgelopen eeuwen ontwikkelden, in directe relatie brengt met de gang van zaken in de kolonies. De 'beschaving der zeden' die in Europa plaats vond, kon zich volgens hem voltrekken, 'dankzij nieuwe vormen van verrijking en van consumptie' die de koloniën mogelijk maakten. Mbembe noemt daarom de kolonie 'het nachtlichaam van de democratie'. Dat tegenwoordig de democratische waarden steeds meer onder druk komen te staan, wordt door hem nauw verbonden met de versnelde globalisering die het Westen van zijn geprivilegieerde positie berooft.

Deze interessante en uitdagende hypothese wordt door Mbembe in grote en grove lijnen helder geschetst. Wanneer het erop aan komt haar uit te werken blijft hij voor mij nog steeds net als in Kritiek van de zwarte rede de mist ingaan. Hij valt terug op talrijke post-kolonialismestudies die hij bekend lijkt te veronderstellen. Omdat ik ze niet kende, kon ik zijn uiteenzettingen vaak nauwelijks volgen. Dat veranderde gelukkig in hoofdstuk vier, waar Mbembe het werk van de zwarte filosoof Franz Fanon, dat ik vroeger uitvoerig heb bestudeerd, bespreekt. De beperking tot deze ene denker lijkt Mbembe tot duidelijkheid te dwingen. Wie dit hoofdstuk leest, kan het alleen maar betreuren dat een goede redacteur niet iets dergelijks voor de overige hoofdstukken heeft gesuggereerd.

Wat mij tenslotte het meest opviel in Politiek van vijandschap is dat Mbembe, ook al beweert hij vanuit Afrika te vertrekken, een zeer Europees boek heeft geschreven. Fanon bouwde in zijn kritiek vooral voort op denkers als Marx, Freud en Sartre, Mbembe betrekt er, tot in zijn stijl, de meer recente Franse filosofie bij. Hij zal het misschien niet graag willen horen, maar dit soort (zelf)kritiek lijkt mij toch vooral een specifieke erfenis van het Westen. Voor zover ik het kan overzien, vinden we haar nauwelijks in andere culturen. Hoe paradoxaal het ook klinken mag, de zwarte kritiek van Mbembe lijkt mij eerder Europees dan Afrikaans te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.