Recensie Tiefer Schweb

Marthaler ontkracht in Tiefer Schweb zijn scherpe maatschappijkritiek met surrealisme en melancholie (drie sterren)

Scène uit Tiefer Schweb Beeld Foto Thomas Aurin

De anekdote is even beknopt als absurd. Middenin de Bodensee is een drijvend vluchtelingenkamp ontstaan waar honderden asielzoekers huizen in afgedankte rondvaartboten. De regeringen van omliggende landen (Oostenrijk, Zwitserland, Duitsland) vrezen nu het voortbestaan van de lokale, unieke biodiversiteit onder dreiging van ‘vijandige bacteriën’. Een achtkoppige commissie – zes mannen, twee vrouwen, allen in eenzelfde beige pak gestoken, vergadert in een duikklok op de bodem van het meer over mogelijke oplossingen. 

Algauw zinkt de commissie diep weg in bureaucratische soesa en algehele melancholie. In de claustrofobische ruimte heerst een weemoedig gevoel van doem – de wereld buiten gaat ten onder en de commissieleden komen hier nooit meer weg. Vandaar dat ze zich uiteindelijk wentelen in nostalgie: mooi meerstemmig zingen ze traditionele Zwitserse liedjes (naast Bachcantates, jarenzeventigpop van Simon & Garfunkel en Procol Harum), doen een volksdansje of hullen zich in buitenissige Beierse klederdracht. Ondertussen zijn er geschakeerde scènes met een mild absurdistisch of ronduit surrealistisch karakter – zoals een eindeloze Heideggeriaanse dialoog boven een pisbak, of het sprookjesachtige onderwaterverslag van een kikvorsman.

Scène uit Tiefer Schweb Beeld Foto Thomas Aurin

De afgesloten ruimte en de uitzichtloosheid, de weemoed en de troost van de muziek, dat is allemaal vintage Marthaler. Maar dat hij zoiets actueels als vluchtelingenproblematiek agendeert is nieuw. Tiefer Schweb bevat onmiskenbaar kritiek op ambtelijke asielprocedures waarin elk sprankje menselijkheid verdwijnt. Terwijl boven hun hoofd de vluchtelingen ronddobberen, vergadert de commissie eindeloos over zoiets als ‘duurzame wateroppervlakteherinrichting’.

Overtuigend is ook de schets van valse weemoed. Onder druk van het vreemde klampen we ons vast aan een geïdealiseerde identiteit, en hechten plots hartstochtelijk aan vergeten uitingen en rituelen. Marthaler oordeelt in tekst en beeld scherp over het conservatisme en de irrationale ‘Heimat-heimwee’ in Beieren en de (regio)kranten die volstaan met racisme en xenofobie. Pikant, want de productie werd gemaakt bij de Münchner Kammerspiele. Niet-kenners van de veronderstelde Beierse Hochkultur zal helaas veel van dit geestige  en prangende Lokalkolorit ontgaan.

Scène uit Tiefer Schweb Beeld Foto Thomas Aurin

Maar Marthalers theatrale absurdisme verhoudt zich uiteindelijk slecht met de concrete, en ook ietwat gratuite, maatschappijkritiek. De thematiek wordt steeds opnieuw even aangestipt, met bijvoorbeeld een - op zichzelf goed bedachte – ‘inbeieringscursus’ waarbij acteur Hassan Akkouch alle ingrediënten van de beroemde Beierse Weisswurst moet opsommen, en daarna weer losgelaten in het voordeel van een surrealistische scène of een mooi melancholiek lied. Daarmee wordt de maatschappijkritiek keer op keer ontkracht, en ontstaat een onevenwichtige voorstelling: fraai en sfeervol, zeker, maar ook onschadelijk. Is dat normaal bij Marthaler geen probleem, met deze hoge politieke inzet wordt het kwalijk.

Dan gaan ook de flauwe grapjes en tergend lang uitgesponnen scènes irriteren. Tot het mooie slot, waarin de commissieleden – gek gemaakt door irreële onderwaterangsten – hun duikersklok eigenhandig barricaderen tot een bunker, en hopeloos verstrikt raken in rollen prikkeldraad. De paniek betekent hun ondergang, niets anders. Dat is goed gezien, fraai verbeeld, en pijnlijk.

Tiefer Schweb

Christoph Marthaler bij de Münchner Kammerspiele.

28/6 in de Amsterdamse Stadsschouwburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.