Martelaar van de wetenschap

De Engelse filosoof Francis Bacon ( 1561-1626 ) was de grote initiator van de moderne natuurwetenschap en techniek. Hoewel delen van zijn beroemde Novum organum moeilijk verteerbaar zijn, kun je er wel heerlijk in grasduinen.

Beeld Richard Austin/REX

Met enige regelmaat vergasten uitgeverijen als Ambo, Boom en Lemniscaat ons op vertalingen van klassieke meesterwerken: de Discorsi van Machiavelli, Leviathan van Hobbes, Het zijn en het niet van Sartre. Van Boom ligt nu het beroemde uit 1620 stammende Novum organum van Francis Bacon op mijn bureau: een aanwinst voor de boekenkast. De grote vraag is natuurlijk wel of het ook lekker is om te lezen. Daarmee bedoel ik niet dat het gemakkelijke lectuur moet zijn; dat mag je van dit soort boeken niet verwachten. Het gaat erom of een klassiek werk ons nu nog aanspreekt of het, om het overdreven te formuleren, eeuwigheidswaarde heeft.

Beeld .

Onbruikbare methodologie

Daar heb ik bij het Novum organum mijn twijfels over. Die hebben vooral te maken met de opbouw van dit werk. Het bestaat uit twee boeken. Het eerste bevat 130 aforismen over de interpretatie van de natuur en de heerschappij van de mens. Het is een enthousiast pleidooi voor een nieuwe technisch gerichte wetenschap.

In boek 2 werkt Bacon de methodologie voor deze wetenschap uit. Hier verdwaalde ik als lezer totaal. Bacon neemt het onderzoek van het verschijnsel 'warmte' als voorbeeld. Hij ontwerpt daarvoor drie tafels, drie lange lijsten waarin hij opsomt wanneer dit verschijnsel wel en niet optreedt en in welke gradaties dit gebeurt. Uit een vergelijking hiervan volgt een eerste voorlopige definitie, die vervolgens via 'voorkeurgevallen' wordt getoetst. Op al deze beschouwingen kreeg ik totaal geen greep. Ook het verder verhelderende nawoord van de wetenschapsfilosofen Herman de Regt en Hans Dooremalen helpt hier niet. Gelukkig ontdekte ik bij wetenschapshistoricus Floris Cohen in De herschepping van de wereld dat deze methodologie van Bacon al gauw 'onbruikbaar bleek'. Moet je er dan de hedendaagse lezer mee confronteren als het nooit gewerkt heeft en als die er niet mee overweg kan?

Grote initiator

Ondanks mijn bedenkingen heb ik wel heerlijk in boek 1 van het Novum organum gegrasduind. Voor de nieuwe natuurwetenschap die Bacon hier propageert, wilde hij geen afgesloten argumentatie leveren. Dat deden de antieken, met Aristoteles voorop; met hun sluitende argumentaties kregen die geen echte greep op de natuur. Zij observeerden en beschreven alleen maar. Om tot praktische en nuttige kennis te komen moet je, zo stelt Bacon, de handen uit de mouwen steken en de natuur 'op de pijnbank' leggen. Als wetenschapper kon je in de zeventiende eeuw hierbij het nodige leren van de vaak geminachte ambachten. De vaardigheden die hier te vinden zijn, dienen gesystematiseerd en verder uitgewerkt te worden.

Op grond van dergelijke ideeën kan Bacon met recht beschouwd worden als de grote initiator van de moderne natuurwetenschap en techniek. Hij mag dan zelf geen groot wetenschapper zijn geweest als Newton of onze eigen Christiaan Huygens, hij leverde wel de ideologie die hen en vele anderen inspireerde. Zowel de oprichting van de Engelse Royal Society in 1661 als de Franse Académie des Sciences vijf jaar later kunnen gezien worden als de uitwerking van het baconiaanse programma.

Inductie

Bacon staat bekend als methodologische voorvechter van inductie. Terwijl de verfoeide antieken via deductie vanuit algemene ideeën op logische wijze hun gevolgtrekkingen afleidden, wilde hij vanuit directe waarnemingen en experimenten eerst opstijgen naar meer algemene stellingen om die vervolgens te toetsen.

De Regt en Dooremalen maken duidelijk dat Bacon zeker geen simpele inductie vanuit de empirie beoogde. Om het maar met een beroemd voorbeeld aan te geven, als je honderd zwanen hebt gevonden die wit zijn, moet je niet naar de volgende honderd witte zwanen gaan zoeken. Je moet ook niet los van de werkelijkheid gaan concluderen dat alle zwanen wit zijn en dat elke vogel die een zwaan is, dus ook wit moet zijn. Nee, vanuit de eerste algemene conclusie is het beter om op jacht te gaan naar het tegenvoorbeeld van een zwarte zwaan.

De Regt en Dooremalen corrigeren ook het bekende verhaal over Bacons levenseinde. Hij zou in de vrieskou met het conserveren van vlees hebben geëxperimenteerd en zo een longontsteking hebben opgelopen. Dat klopt wetenschappelijk niet, volgens beide commentatoren. Door kou krijg je geen longontsteking. Ze stellen dat Bacon met kaliumnitraat en opium experimenteerde om zijn leven te verlengen. Aan verkeerd gebruik hiervan zou hij volgens hen bezweken kunnen zijn. Maar ook zo blijft de Engelse filosoof een martelaar van wetenschap en techniek, die ons als moderne mensen wel degelijk de nagestreefde langere levensduur hebben verschaft.

Grote initiator

Ondanks mijn bedenkingen heb ik wel heerlijk in boek 1 van het Novum organum gegrasduind. Voor de nieuwe natuurwetenschap die Bacon hier propageert, wilde hij geen afgesloten argumentatie leveren. Dat deden de antieken, met Aristoteles voorop; met hun sluitende argumentaties kregen die geen echte greep op de natuur. Zij observeerden en beschreven alleen maar. Om tot praktische en nuttige kennis te komen moet je, zo stelt Bacon, de handen uit de mouwen steken en de natuur 'op de pijnbank' leggen. Als wetenschapper kon je in de zeventiende eeuw hierbij het nodige leren van de vaak geminachte ambachten. De vaardigheden die hier te vinden zijn, dienen gesystematiseerd en verder uitgewerkt te worden.

Op grond van dergelijke ideeën kan Bacon met recht beschouwd worden als de grote initiator van de moderne natuurwetenschap en techniek. Hij mag dan zelf geen groot wetenschapper zijn geweest als Newton of onze eigen Christiaan Huygens, hij leverde wel de ideologie die hen en vele anderen inspireerde. Zowel de oprichting van de Engelse Royal Society in 1661 als de Franse Académie des Sciences vijf jaar later kunnen gezien worden als de uitwerking van het baconiaanse programma.

Inductie

Bacon staat bekend als methodologische voorvechter van inductie. Terwijl de verfoeide antieken via deductie vanuit algemene ideeën op logische wijze hun gevolgtrekkingen afleidden, wilde hij vanuit directe waarnemingen en experimenten eerst opstijgen naar meer algemene stellingen om die vervolgens te toetsen.

De Regt en Dooremalen maken duidelijk dat Bacon zeker geen simpele inductie vanuit de empirie beoogde. Om het maar met een beroemd voorbeeld aan te geven, als je honderd zwanen hebt gevonden die wit zijn, moet je niet naar de volgende honderd witte zwanen gaan zoeken. Je moet ook niet los van de werkelijkheid gaan concluderen dat alle zwanen wit zijn en dat elke vogel die een zwaan is, dus ook wit moet zijn. Nee, vanuit de eerste algemene conclusie is het beter om op jacht te gaan naar het tegenvoorbeeld van een zwarte zwaan.

De Regt en Dooremalen corrigeren ook het bekende verhaal over Bacons levenseinde. Hij zou in de vrieskou met het conserveren van vlees hebben geëxperimenteerd en zo een longontsteking hebben opgelopen. Dat klopt wetenschappelijk niet, volgens beide commentatoren. Door kou krijg je geen longontsteking. Ze stellen dat Bacon met kaliumnitraat en opium experimenteerde om zijn leven te verlengen. Aan verkeerd gebruik hiervan zou hij volgens hen bezweken kunnen zijn. Maar ook zo blijft de Engelse filosoof een martelaar van wetenschap en techniek, die ons als moderne mensen wel degelijk de nagestreefde langere levensduur hebben verschaft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden