Televisie

‘Marokkanen op tv is óf romkom óf Mocro Maffia, maar het ware leven is anders’

Michael Middelkoop regisseert de feelgood dramaserie Zina, over vijf Nederlands-Marokkaanse vrouwen, waarbij het met opzet níét over mannen gaat.

Cécile Koekkoek
Michael Middelkoop  Beeld Eva Roefs
Michael MiddelkoopBeeld Eva Roefs

Michael Middelkoop (1986) is regisseur van de nieuwe dramaserie Zina, met in de hoofdrol vijf Nederlands-Marokkaanse vriendinnen. De serie, licht gebaseerd op het toneelstuk Melk & dadels, gaat over universele thema’s als tradities en sociale druk, de worsteling tussen individu en familie, maar ook gewoon over vijf jonge vrouwen en hun dagelijkse beslommeringen.

Zina is feelgood en speelt zich af tussen de Marokkaanse cultuur en de Hollandse polderrealiteit, sterk verbeeld door fantasieloze huizen met aangeharkte tuinen. V treft Middelkoop om half negen maandagochtend, voor hij vertrekt naar Londen, waar hij een internationale reclamespot voor Lego gaat draaien. Middelkoop brak door met zijn YouTube-serie Vakkenvullers, over het wel en wee tussen de schappen van de supermarkt, daar ‘waar heel Nederland samenkomt.’ Ook maakte hij clips voor Anouk, Donnie en Josylvio.

In hoeverre verschilt de serie Zina van het toneelstuk Melk & dadels?

‘In Melk & dadels werd meer geduid en uitgelegd, over uitsluiting en het gevoel altijd als ‘de ander’ te worden behandeld. In Zina gaan we een stap verder: we laten dat uitleggen los, we vertellen van binnenuit het verhaal van vijf vriendinnen. We begonnen met het platte idee van Sex and the City met vijf Nederlands-Marokkaanse vrouwen, omdat een Nederlandse serie over een groep vriendinnen, of dertigers, altijd over een bepaald soort Nederlanders gaat: wit en hoog opgeleid. Wat nou als we een serie zouden maken over Nederlanders uit de stad maar dan met een andere culturele achtergrond?’

Zonder voortdurend de nadruk te leggen op die achtergrond.

‘Precies. Een van de vriendinnen, Nisrine, draagt altijd een hoofddoek en dat leggen we nooit uit. Op de set maakten we er grappen over: dat als er in een Nederlandse serie een vrouw een hoofddoek draagt, er altijd een scène in zit dat ze hem afdoet, meestal als bevrijding, of gekoppeld aan het idee van emancipatie, van westerse vrijheid.

‘Maar Nisrine draagt altijd haar hoofddoek, ook thuis, en ze is een green moslim, milieubewust. En nee, daar zit geen spanningsveld tussen. Eerlijk: bij mezelf bespeurde ik ook de gedachte dat als Nisrine thuis is met haar man, ze haar hoofddoek af zou doen. Maar dat doet ze niet. Een mooi detail waar ik van heb geleerd.

‘Als het over Marokkaans-Nederlandse mensen gaat, krijg je óf de romkom Meskina over een jonge, geëmancipeerde vrouw die op zoek is naar de prins op het witte paard óf Mocro maffia. Het echte leven ligt in het midden: Zina gaat over universele problemen waarmee vrouwen worstelen. Wanneer ga je je settelen? Hoe ga je om met druk van buitenaf, als je in de ogen van anderen een zonde begaat, zoals seks voor het huwelijk? Wat doe je als je afwijkt van de heteronorm? Wat als je vreemdgaat?’

Ook het personage van Samira, een Marokkaanse trans vrouw, wordt bijna terloops geïntroduceerd.

‘Het casten van een Marokkaans-Nederlandse trans vrouw was moeilijk, omdat de druk vanuit het geloof gigantisch is en ze zich liever verstoppen. Bijna alle trans vrouwen die wij spraken zijn onder druk van de geloofsovertuigingen van de familie in andere steden of andere landen gaan wonen, waar ze hun eigen leven leiden. We maken in Zina duidelijk dat haar familie Samira liever kwijt dan rijk is, maar we maken het vervolgens niet sensationeel. Na de verbanning door haar familie wordt ze opgenomen in de vriendinnengroep.

‘Uiteindelijk kwamen we Sofia Yousfi tegen, zij speelt de rol van Samira en had nog nooit eerder geacteerd. Ze had het lef om dit te doen – vaak met bevrijdende humor. Haar eigen verhaal lijkt erg op dat van haar personage. Tijdens het repeteren en draaien hebben we ontzettend veel van haar geleerd.’

Michael Middelkoop Beeld Eva Roefs
Michael MiddelkoopBeeld Eva Roefs

Aan de aftiteling van Zina valt af te lezen dat er een enorme creatieve crew achter zit: een creative producer, Daria Bukvić, vier scenarioschrijvers, Willem Bosch, Dunya Khayame, Fadua El Akchaoui en Manju Reijmer en jij als regisseur.

‘Ik stapte in toen de scripts in een vergevorderd stadium waren. Het is het eerste project waaraan ik zelf niet meeschrijf. Maar ik was meteen verliefd op het script. De diversiteit en omvang van het team werkten goed, we wezen elkaar voortdurend op onze blinde vlekken en durfden vragen te stellen, wat tegenwoordig best lastig kan zijn, omdat je snel iets verkeerd zegt. In de writersroom heerste volledige openheid en dat gevoel heb ik meegenomen naar de regie.

‘Je krijgt een beter verhaal als je niet denkt dat je het beter weet en als je luistert naar ervaringen en inzichten van anderen. Misschien is dat iets van de jongere generatie. Creativiteit is democratischer geworden en makers realiseren zich hoeveel ze van elkaar kunnen leren. Regisseren is work in progress, ik los scènes geregeld samen met de acteurs op. Als ik regisseer geef ik mijzelf, de schrijvers en de acteurs een zekere vrijheid.’

Heb je gedacht: ik ben een man, moet ik Zina wel regisseren?

‘Zeker. Een film als Hoe duur is de suiker, over twee halfzusjes in het 18de-eeuwse Suriname, is door een man gemaakt en dat heeft me altijd verwonderd. Als ik twee jaar geleden was gevraagd, had ik het misschien niet gedaan. Nu snap ik dat ik mijn ervaring kan inzetten, en mijn gevoel voor komedie. Maar ik moest kunnen terugvallen op iemand die mijn blinde vlekken kent en herkent, want ik ‘own’ het verhaal niet, ik heb het verhaal niet geleefd. De cast, met name de vijf vriendinnen, heb ik zoveel mogelijk bij elkaar gezet tijdens de repetities.

‘Zelf ben ik Congolees-Nederlands. Raar eigenlijk dat ik dat er nu zelf bij zeg, want van witte makers wordt nooit verwacht dat ze zich verantwoorden als ze bijvoorbeeld een film maken over lesbische nonnen. Ik heb het gevoel dat makers van kleur sneller worden gekoppeld aan de thematiek van een serie of film.

‘Wat ik goed vind aan series als I May Destroy You en Fleabag is dat een trauma wordt bekeken door een lichtere lens. Maar ook dat de creatieve macht bij vrouwen ligt, die zelf dicht bij de problematiek van het verhaal staan. In Zina hebben we vrouwen bewust op een voetstuk geplaatst. Mannen spelen een bijrol, de serie gaat niet over wat mannen voelen. Maar áls het over mannen ging, kon ik mijn levenservaring ook inzetten, als het gaat om de worstelende vader bijvoorbeeld, want ik ben zelf ook een jonge vader.

‘Als ik het script van Zina had gelezen en vervolgens vier witte, mannelijke scenaristen had getroffen, had ik het niet gedaan. Daar heb ik het met Daria ook uitvoerig over gehad. Als zij bij nader inzien toch een vrouwelijke regisseur had gewild of had kunnen vinden, had ik uiteraard meteen plaatsgemaakt. Maar helaas is er in Nederland een tekort aan vrouwelijke regisseurs, en al helemaal aan zwarte vrouwelijke regisseurs.’

Hoe los je dat op?

‘Door kennis en ervaring te delen. Meestal neem ik een jonge regisseur mee naar de set, iemand die wil leren en het leuk vindt om mee te doen. Zo heb ik het zelf ook geleerd. Ik kom niet uit een familie waarin belangstelling was voor kunst en cultuur. Ik kwam er vrij laat achter dat er zoiets bestond als een Filmacademie.

‘Ik realiseer me nu pas dat ik al van jongs af aan creatieve ambities en talenten had. Maar ik had geen idee dat daar een opleiding voor was. Toen ik op het vwo terechtkwam, leerde ik mensen kennen die thuis volle boekenkasten hadden staan en over politiek en literatuur spraken. Ik werd thuis wél gepusht om het hoogst haalbare te doen en dat was een studie aan de universiteit. Zo ben ik bij media en cultuur terechtgekomen, de breedste opleiding die er bestaat. Op de Filmacademie heb ik laatst een gastles gegeven, in alle ironie toch bijzonder.’

Hoe heb jij voet aan de grond weten te krijgen in de filmwereld?

‘Door te bluffen en alles zelf te doen. Toen ik een jaar of 17 was begon ik met clips voor bevriende rappers. Dan huurde ik de goedkoopste camera van het geld dat we zwart verdienden. Een editor konden we niet betalen, dus deed ik de montage zelf. Zo kreeg ik de techniek onder de knie.

‘Een verhaal vertellen is een totaal andere discipline. Ik begon met clips, daarna reclames, korte films, Vakkenvullers en nu mijn eerste dramaserie voor tv. En binnenkort maak ik voor een NPO-ontwikkelingstraject van Martin Koolhoven voor de VPRO Trauma porn club, een film van vijftig minuten over een worstelende schrijfster die via een app een trauma bestelt om interessanter te worden. Haar nieuw verworven slachtofferschap bezorgt haar status.

‘Het meisje is perfect opgevoed, heeft nooit een drama meegemaakt en haar ouders zijn nog bij elkaar, terwijl ze opgroeit in een maatschappij waarin trauma en slachtofferschap de enige mogelijkheid vormen om een kans te krijgen.’

Hoe kwam je op dat idee?

‘Misschien omdat ik zelf het gevoel heb dat ik door het maatschappelijke trauma van George Floyd vaker gevraagd word. Ik ben een wereld ingestapt waar niet veel mensen van kleur zijn. Toen ik voor het eerst reclames ging maken registreerde ik onbewust altijd dat ik de enige man van kleur was. Tijdens een sollicitatie zeiden mensen hardop: o, we hadden iemand anders verwacht – ik heb natuurlijk een Nederlands klinkende naam.

‘Ik wil graag benadrukken dat discriminatie in gradaties bestaat, en bij mij valt het nog mee, denk ik. Maar ergens heb ik toch het idee dat ik door die witte knie in een zwarte nek meer aanvragen krijg. Uiteindelijk wil ik zeker weten dat ik gevraagd word omdat ik iets kan, en niet omdat ik een kleur heb.’

Zina, is vanaf dinsdag 7/12 te zien op NPO 3 om 21.20 uur.

Idje

In 2019 verscheen van Michael Middelkoop het kinderboek Idje wil niet naar de kapper, met illustraties van Lisa van Winsen. Het boek is geïnspireerd op zijn eigen haar, een wilde bos krullen die vroeger pijn deed om te kammen. Idje vindt zijn krullen handig, want hij kan er van alles in bewaren, van speelgoed tot vieze groente. Als zijn moeder zijn haar wil laten knippen, doet Idje er alles aan om haar te slim af te zijn. Momenteel werkt Middelkoop aan de verfilming van zijn boek.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden