Marlies Heuer kruipt weer langzaam uit haar cocon

Van licht naar zwaar, gelauwerd actrice Marlies Heuer kon het allemaal. Een zeldzame ziekte leek haar te vellen, maar nu is ze toch uit haar cocon gekropen.

Actrice Marlies Heuer Beeld Erik Smits

'Ik was hartstikke gezond en werkte altijd. Ik had met mijn vriend Jan gewandeld in de Pyreneeën en kwam met bruine kuiten thuis. Toen nog een fietstocht gemaakt met mijn zussen en mijn nichtjes. Maar ik merkte dat ik nogal achterop raakte, terwijl ik gewend ben voorop te fietsen. En ik kreeg ineens verontrustende blauwe plekken op mijn benen. De huisarts verwees me door en na een week van onderzoeken kwam de diagnose: een zeldzame en ongeneeslijke beenmergziekte, MDS in vaktermen, en niet te behandelen. Mijn beenmerg weigerde bloed aan te maken. Het zou lang kunnen duren of kort, maar ongeneeslijk was het.'

Geen tafeldame bij DWDD

Actrice Marlies Heuer (63) was in het najaar van 2014 aan het repeteren voor de voorstelling Phaedra toen zij ziek werd. Ze haalde nog net de première, maar moest na een paar voorstellingen afhaken. Sindsdien is ze niet meer te zien geweest in het theater, de plek waar ze in zoveel indrukwekkende producties te zien was. Van Hedda Gabler tot Trojaanse vrouwen, van een kleine mimevoorstelling tot de grote Proust-cyclus van het Ro Theater. Ze speelde ook de hoofdrol in de film De laatste dagen van Emma Blank van Alex van Warmerdam.

Heuer behoort als actrice niet tot de categorie Bekende Nederlanders. Ze is geen tafeldame bij DWDD, staat niet op de cover van glossy's, heeft geen dragende rollen in veelbekeken tv-series of films. Wel was ze te zien in de tv-serie Gooische vrouwen, als Cecile van Buuren. Twee keer won ze de Theo d'Or: in 1998 voor de titelrol in Hedda Gabler van Ibsen en in 2012 voor de moederrol in Thomas Bernhards Am Ziel. Daarnaast heeft ze lange tijd lesgegeven aan de Theaterschool in Amsterdam, op de regie- en de mime-opleiding.

Doorstart

De afgelopen twee jaar is ze ziekenhuis in, ziekenhuis uit gegaan. Op een aantal momenten was de situatie zo uitzichtloos dat ze naar het einde verlangde en klaar was voor euthanasie. Vlak voor de zomer gloorde er weer enige hoop op een iets leefbaarder leven. Ze probeert nu, zoals ze het zelf zegt, een doorstart te maken zonder te weten waar die eindigt.

'Het eerste gesprek na die rampzalige uitslag was met een arts in opleiding. Dit is een kwestie van wait and see, en eigenlijk erger dan kanker - zoiets zei hij. Jan (de Belgische componist Jan Kuijken, red.) en ik zaten na afloop verdoofd in het Oosterpark, ineens stond de dood aan de horizon. Daarna volgde een moeilijke periode met paniekaanvallen. Bij elk moment dat ik me zwak voelde, dacht ik: o jee, daar gaan we. Na de première van Phaedra ben ik opgehouden met werken. Uiteindelijk bleek mijn gezondheid zo snel achteruit te hollen dat de enige mogelijkheid een stamceltransplantatie was. Vervolgens heb ik lang moeten wachten op een donor, en ter voorbereiding een chemokuur ondergaan. Nadat de transplantatie had plaatsgevonden, kreeg ik alle complicaties die je maar kunt hebben. Alles ging mis, eigenlijk.'

In de familie

Marlies Heuer komt uit een artistiek gezin. Haar vader Ben Heuer (1919-2003) was als acteur verbonden aan verschillende gezelschappen (waaronder Het Amstel Toneel en De Radiostad Comedie) maar schreef ook zelf toneelstukken (De surprise, De ontheemden, Meisjesstad). Hij regisseerde veel theater- en kleinkunstproducties, was na de oorlog enige tijd hoofdredacteur van het blad Filmwereld en gaf als docent drama les op middelbare scholen. Van zijn ruim honderd jeugdstukken zijn er vijftig gebundeld met tekeningen van zijn dochter Saskia. De moeder van Marlies Heuer was pianist en speelde onder meer bij het Scapino Ballet. Haar zus Cecile Heuer is ook actrice.

28 pillen per dag

Marlies Heuer loopt behoedzaam door haar etagewoning vlakbij Artis in Amsterdam. Alles gaat op halve kracht: deur opendoen, traplopen, thee zetten. Overal om haar heen foto's, affiches en boeken, erg veel boeken - van Esther Gerritsen tot Ted Hughes.

Op de tafel ligt naast de nagellak en het vergrootglas een pillendoos met vakjes: Ochtend Middag Avond Nacht - 28 pillen per dag. Op het bureau Uit de tijd vallen van David Grossman en op de salontafel een dichtbundel van Wislawa Szymborska: Einde en begin. 's Ochtends zit ze het liefst op het voorbalkonnetje waar Amsterdam onder haar voorbij raast - scholieren, studenten, mensen op weg naar hun werk. Drukte, reuring, leven - dat heeft ze nodig.

Tijdens het interview knabbelt ze voortdurend aan koekjes, met voorzichtige hapjes. Ze moet veel eten, na al die maanden van cementen poeder en infusen. Veel slagroom en mayonaise, en elke ochtend een half gebakje. Laatst nam collega-acteur Eelco Smits haar mee naar Artis en voerde haar bitterballen en patat.

Graft-versus-host

'Mijn lichaam bleek de donorcellen niet te accepteren. Als gevolg daarvan kreeg ik de ziekte graft-versus-host, en toen gingen de doktoren erg somber kijken. Mijn hele immuunsysteem raakte ontregeld, de functie van mijn maag en darmen raakte ik gedeeltelijk kwijt. Ook kreeg ik een infectie in de hersenen, ik ben een tijdje knettergek geweest en werd met een soort psychose opgenomen. Toen ik achteraf hoorde wat ik allemaal had uitgespookt, en toen er daarna nog een longontsteking achteraan kwam, was ik er klaar mee. Ik wil graag leven, maar als de kwaliteit zo achteruit gaat, hoeft het voor mij niet meer.'

In die tijd heeft ze regelmatig moeten denken aan Winnie, hoofdpersonage in Happy Days van Samuel Beckett, een van de laatste grote rollen die ze speelde. Over een vrouw die letterlijk tot aan haar nek in een berg zand begraven zit, onafwendbaar het einde tegemoet gaat en die finale probeert te trotseren door zich vast te klampen aan allerlei herinneringen.

'Op mijn 25ste woonde ik een tijdje in Londen en op mijn kleine kamertje zag ik op televisie een gerenommeerde Engelse actrice Happy Days spelen. Ik heb daar ademloos naar gekeken en me ten doel gesteld ooit die rol te spelen. Vervolgens gingen er 35 jaar voorbij voordat het er alsnog van kwam. Het is zo'n eenzaam stuk, zo eenzaam. Lijdend en kwijlend onder de dekens raakte ik geobsedeerd door de dood. Winnie is iemand die vrolijk wil doodgaan, maar dat kon ik niet.

Marlies Heuer in Happy Days

Euthanasie-traject

Uiteindelijk heb je er niets aan, aan al die rollen, aan al die stukken. Het enige waaraan je denkt is dat je ooit de ene voet weer voor de andere wilt zetten.' Toen daar geen uitzicht op was, ging Heuer het euthanasie-traject in. Dit voorjaar had ze een datum geprikt, ze was al aan het afscheid nemen. Maar op het moment dat ze tegen haar huisarts zei dat ze er klaar voor was, opperde die dat het misschien toch iets te vroeg was. Het ging immers lente worden en wellicht zou ze zich iets beter gaan voelen.

'Het ging dus niet door. Mijn familie en vrienden allemaal blij natuurlijk, maar ik zat ermee. Ik was al een jaar over het einde aan het nadenken en wist ineens niet of ik gelukkig moest zijn of niet. Ik ben erg bezig geweest met doodgaan, met het denken daarover, met de keuzes. Vooral toen ik zo lang in het ziekenhuis lag en 's avonds steeds vroeger om een slaappil vroeg, om weg te zijn en te hopen dat ik niet meer wakker zou worden. Ja, ik was dicht bij de dood.'

Na tien maanden ziekenhuis ('de zorg daar was zó goed, en mijn hematoloog zó liefdevol - ik was verliefd op alle verpleegkundigen') en een verblijf van zes weken in een zorghotel in het Gooi, keerde Marlies Heuer terug naar haar eigen huis in de stad. In het ziekenhuis werd ze omringd door een groep familie, vrienden en collega's die volgens een strak schema op bezoek kwamen en haar verzorgde. Ook thuis ging de mantelzorg door.

Romantiek van de toneelfamilie

Haar theatercollega's werden een echte familie, jong en oud door elkaar. 'Ze vertelden me de laatste nieuwtjes uit het vak en ook de roddels natuurlijk. Ik wilde op de hoogte blijven van de repetities, de premières. Jazeker, die romantiek van de toneelfamilie bestaat. Sterker nog: die heeft mij overeind gehouden. Bovendien heb ik een geweldige vriend en familie. Jan en mijn twee zussen Cecile en Saskia zijn altijd zo dicht bij me, ook als ze er niet zijn.'

Sinds deze zomer gaat het weer wat beter. Nu ze weer thuis is, wil ze niet alleen maar patiënt zijn, het leven moet haar ook wat te bieden hebben.

'Het werd inderdaad een mooie lente. Ik ging de knoppen aan de bomen zien. Ik ging een stukje wandelen, naar Artis, of naar een museum in de buurt. Ik ben voorzichtig weer naar voorstellingen gaan kijken, niemand die me herkende met mijn kale kop. Op de theaterschool heb ik een paar geliefde studenten begeleid en ik zag er Antigone. Toen kreeg ik een emotionele doorbraak - ik voelde me zó gelukkig op die school, tussen de studenten. Ik ging weer iets beleven, als vanouds. Ik zat daar met tranen in mijn ogen.'

In september is ze samen met Eelco Smits naar het Theatergala geweest, waar iedereen uit het vak aanwezig was. Dat was nogal confronterend: mensen die ze al eeuwen kent en die zich aan haar voorstelden. Ze zag ze denken: maar jij was toch aan het doodgaan? Niet vervelend bedoeld, ongemak vaak. Maar ze wilde zich weer bij het leven melden en dat mocht iedereen weten.

Ingehouden actrice

Heuer behoort tot de, zoals ze dat zelf noemt, droomgeneratie. Theatermakers die in de jaren zeventig begonnen en geen last hadden van zaken als commercie, marktdenken, cv's opbouwen en castingbureaus. Beroemd of niet beroemd - dat was nooit de kwestie.

'Ik ben niet bekend nee, en ik vind dat geen gemis. Ik ben altijd met mijn eigen fantasieën bezig geweest en zigzaggend mijn eigen weg gegaan. Ik kom ook van de mimeschool, niet van de toneelschool waar ze tegenwoordig les krijgen in management, of hoe verkoop ik mezelf het best. Ik had allerlei bijbaantjes en ging dan zelf iets maken of initiëren. Rijk ben ik er niet van geworden, wel gelukkig. Tegenwoordig wordt er veel commerciëler gedacht. Televisie is belangrijk: heb je eenmaal een rol in een serie, dan ben je er kennelijk en pikken de castingbureaus je op. Toen ik een bijrol in Gooische Vrouwen speelde, nou, dat had iedereen gezien hoor. Terwijl het om twee draaidagen ging.'

Heuer is wat je noemt een ingehouden actrice. Niet iemand van het grote gebaar, geen publieksbespeler of amuseur. Elegantie, beweging, mimiek en muzikaal stemgebruik zijn kenmerkend voor haar. 'Ik kom vanuit de stilte, de woorden zijn er later bij gekomen. Ik hou van de eenvoud, eigenlijk kun je als acteur met vrij weinig toe. Het echte verdriet kun je nooit spelen, je geeft er een vorm aan. Ik ben niet van 'hup we gooien alles recht de zaal in', maar ik hou wel van de lichte kant van de zwaarte.'

Marlies Heuer wint de Theo d'Or, 2012 Beeld anp

Mooiste periode

Terugblikkend op haar rijke theatercarrière noemt ze de Proust-cyclus Op zoek naar de verloren tijd van het Ro Theater in regie van de Vlaamse theatermaker Guy Cassiers als haar mooiste, gelukzaligste periode.

'Dat project is me zo dierbaar - inhoudelijk, qua werken en het denken over theater, in beeld en muziek en tekst. Dat is feest geweest, drie jaar lang. Toen ik eraan begon, had ik net een verdrietige periode achter de rug - 50 geworden, relatie beëindigd - en ik vroeg me eigenlijk af hoe het verder moest. Vervolgens kwam ik dus terecht in die muzische, zintuiglijke wereld van Guy - hij is een theatermaker die het hart, het hoofd, de oren en ogen beroert. De poëzie waarnaar ik altijd op zoek ben, hebben Guy en Proust me gegeven, ze hebben mij opgetild! Het gaat over liefde, familie, kunst, de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. We volgen Proust tot aan het einde, totdat hij de allerlaatste zinnen opschrijft en aldus zijn leven benoemt, er een verhaal van maakt. Dat is belangrijk: een verhaal maken van je leven, zodat je het kunt verwerken.'

Abonnement op het AMC

Marlies Heuers' verhaal nu: een haperend bestaan, met een abonnement op het AMC. Maar ook de troost van kunst. Dat ze zelf in allerlei sombere stukken heeft gespeeld, waarin zo fraai over leven en dood werd gesproken, is mooi meegenomen, maar uiteindelijk gaat het erom of je ooit dat bed nog uit kunt.

Af en toe huurt ze nu een studio waar ze weer een beetje aan het werk is. 'Misschien heb ik tegen eerdere verwachting in nog wel een tijdje te leven. Ik wil meer dan alleen opstaan voor een medische afspraak of voor de thuiszorg. Niet een leven van tekenen en breien. Mijn creatieve binnenste is weer een beetje op hol aan het slaan, ik wil weer plannen maken. Ik werk nu voorzichtig samen met Jan, met wie ik ook de voorstelling Szymborska! maakte, aan een plan. Dat is het mooiste wat er is: samen met je vriend iets maken. Dat is me meer waard dan mezelf zien schitteren op het toneel. Of het lichaam het toelaat, is nog maar de vraag. Ik heb lange tijd in een cocon gezeten en daar kruip ik langzaam uit. Maar een vlinder worden, nee, dat zit er niet in.'

Ten slotte vertelt Marlies Heuer honderduit: dat ze nog naar de Cello Biënnale is geweest, naar de nieuwe show van Theo Nijland en naar De Warme Winkel. Ze vraagt naar wat er in het theater allemaal gaande is. Gretig neemt ze alles op.

'Denk aan de tijd dat woorden zullen ontbreken', zegt Winnie in Happy Days. Marlies Heuer wil er voorlopig even niet aan denken.

De carrière van Marlies Heuer in vijf rollen

De eerste voorstelling met Marlies Heuer die theaterrecensent Hein Janssen zag, was Dodendans van Strindberg, de laatste Happy Days van Beckett. Tussen die twee titels zit volgens Janssen een grandioos oeuvre van eigenzinnig acteren: van de dood naar gelukkige dagen.

Dodendans van Friedrich Dürrenmatt naar August Strindberg door De Omweg, regie Wanda Reisel (1984).
'Marlies Heuer spant de kroon met een katachtige, arrogante vertolking, waarin ze op afgewogen momenten perfect suggereert hoe dicht liefde en haat in wezen bij elkaar liggen.' (de Volkskrant, Hanny Alkema)

Hedda Gabler van Henrik Ibsen door Toneelgroep Carrousel, regie Matin van Veldhuizen (1998).
'Marlies Heuer doet geen enkele moeite van haar rol de klassieke, gekwelde vrouwenziel te maken die ze in de loop van de rijke opvoeringsgeschiedenis van dit stuk meestal is geweest. (...) In haar rode, tulen baljurk ruist en zwiert Hedda over het podium. Ze gaat zelfs dansend haar ondergang tegemoet.' (de Volkskrant, Hein Janssen)

Proust-cyclus: Op zoek naar de verloren tijd naar Marcel Proust door Ro Theater. regie Guy Cassiers (2003-2005).
'Proust 1: De kant van Swann is geen poging Prousts volheid te omvatten, geen eerbetoon, geen uittreksel, nee, het is een zelfstandig meesterwerk op basis van een ander meesterwerk (...) Marlies Heuer als Madame De Guermantes combineert elegantie met een vilein obstinate houding.' (de Volkskrant, HJ)

Am Ziel van Thomas Bernhard door Toneelschuur Producties, regie Paul Knieriem (2012).
'Heuer benadert de tekst als een muziekstuk, een partituur voor stem en mimiek. Die stem is soms argeloos, dan weer bijna verstikt, gaat van hoog naar laag en belandt af en toe in falset. 'Ik richtte mij in de duisternis in', zegt de moeder en met indrukwekkend toneelspel geeft Heuer een inkijkje in dat duistere universum.' (de Volkskrant, HJ)

Happy Days van Samuel Beckett door Theater Zeelandia, regie Mirjam Koen (2013).
'Marlies Heuer gebruikt naast het woord ook haar mimiek, vooral haar melancholieke ogen en mooie mond (...) Op gedempte toon begint ze aan haar apologie, op timide toon eindigt ze, in volle berusting.' (de Volkskrant, HJ)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden