Marionetten op zoek naar een uitweg

'Godverdomme, wat is dit toch beter dan in stompzinnige stukken staan, zeg!' De Actrice windt er geen doekjes om: ze is net heerlijk gebeft door De Schrijver en heeft daar kennelijk zo van genoten dat de toneelspeelkunst haar gestolen kan worden....

'De Schrijver en De Actrice' is Dialoog 8 van de tien dialogen waaruit Reigen bestaat. Het stuk begint met De Soldaat en de Hoer, vervolgens zien we De Soldaat en Het Kamermeisje, dan Het Kamermeisje en De Jonge Heer en zo verder.

Daarmee is het een carrousel van lust en gefnuikte passie, waarin alle rangen en standen uit het Weense fin de siècle aan bod komen. Schnitzlers stuk is een vlijmscherpe observatie van hoe mensen van hoog tot laag een uitweg zoeken uit een intens burgerlijke samenleving.

Reigen werd in 1896 geschreven en het zou nog 25 jaar duren voordat het voor het eerst werd opgevoerd. Bij de première veroorzaakte het een schandaal, vanwege de onverbloemde seksuele ondertoon ervan en de leegheid waarmee Schnitzlers personages hun lust najagen. 'Vroeger is voorbij en later is onzeker', zegt De Graaf, daarmee zijn liederlijk gedrag vergoelijkend. Het stuk behoort inmiddels tot de klassieken van het wereldrepertoire en wordt nog steeds opgevoerd, op dit moment zelfs thuis, in het Burgtheater in Wenen.

Regisseur Dirk Tanghe, altijd op zoek naar de motieven waarom mensen elkaar in naam der liefde vermorzelen, laat de tien rollen spelen door zijn twee lievelingsacteurs: Peter De Graef en Marie-Louise Stheins.

Zijn aanpak heeft niets met Wenen, fin de siècles of chambres separées te maken. Het toneelbeeld wordt gedomineerd door een puffende machine die op gezette tijden stoom blaast, twee enorme wielen van een raceauto en lopende banden waarop de personages op- en afgaan. Die machinerie symboliseert ongetwijfeld de hitte en snelheid waarmee de personages zich van de ene liaison naar de andere spoeden.

Op een groot achterdoek worden Schnitzlers regieaanwijzingen geprojecteerd. Tussen de dialogen door klinken flarden muziek, van Weense wals tot opera.

Maar het meest opmerkelijke in Tanghes regie is het gebruik van zendmicrofoons die de stemmen van de acteurs vervormen. Soms klinken ze diepbronstig bruin als van hijgerige minnaars, dan weer tintelhoog als van kindvrouwtjes. Door die stemmen en simpele kostuumwisselingen kost het De Graef en Stheins geen enkele moeite steeds weer een ander te zijn.

De stemvervorming heeft ook een tweede functie: ze werkt dermate vervreemdend dat de mens hier een mechanisch voortgestuwd wezen wordt. De mens is slaaf van zijn lusten en beweegt zich als een marionet voort in dit even symbolische als aangrijpende poppenspel van Dirk Tanghe. De combinatie Tanghe (regie), Bart Clement (vormgeving) en Uri Rapaport (licht) speelt in dit spel een hoogst eigenzinnige rol.

Reigen is een ijzingwekkend consequente voorstelling die een sobere Tanghe laat zien. Hier geen extreem theatrale kermis als in De Burgermansbruiloft of Tartuffe, maar een kaarsrechte lijn als in Fröken Julie en De Wereldverbeteraar. De strakke vorm belet de spelers niet om prachtig te acteren, soms ingetogen, soms exuberant, met talloze zucht- en steunsessies die kil en koud blijven. De Graefs mannen zijn tien afsplitsingen van één type, de vrouwen van Stheins zijn allemaal anders. De manier waarop zij De Actrice speelt is performancekunst van het allerhoogste niveau.

Tanghes visie op Reigen duurt drieënhalf uur, inclusief een pauze na de vijfde dialoog. Dat is de enige smet op deze fascinerende voorstelling: die pauze, die verhindert dat deze onthutsende estafette van menselijke verhoudingen ons volledig kan hypnotiseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden