Maria Magdalena blijft een multi-interpretabel icoon. Daar gaat een nieuwe film weinig aan veranderen

In Mary Magdalene wordt het klassieke beeld van de Bijbelse Maria Magdalena bijgesteld. Ze was geen hoer.

Maria Magdalena

Pal voor Pasen krijgt Maria Magdalena haar eigen biopic. In filmtermen gesproken: ze heeft nu haar eigen spin-off. Dat kennen we uit het Marvel-universum, waarin bijfiguren van de stripwereld ook plotseling hun eigen filmepisode mogen dragen. Want dat was het Bijbelse personage Maria Magdalena lang: een bijfiguur, overschaduwd door Jezus. In de gratie, uit de gratie, ze werd door paus Gregorius de Grote reeds in 591 weggezet als prostituee. Dat label bleef eeuwen aan haar kleven. In verhulde termen werd ze de 'boetvaardige zondares'genoemd. Zo verscheen ze op de prachtigste doeken, iedereen van Jan van Scorel tot Caravaggio heeft haar geportretteerd.

Lievelingetje

In Mary Magdalene is ze - gespeeld door Rooney Mara - het tegendeel van zondig. Hier is ze een jonge vrouw die weigert te worden uitgehuwelijkt, en zich daarom aansluit bij de rondreizende entourage van een charismatische prediker en healer: Jezus (gespeeld door een getormenteerde Joaquin Phoenix). Al snel kijken zijn mannelijke discipelen met een schuin oog naar Maria Magdalena. Trekt hij haar voor? Krijgt zij Jezus' diepste gedachten te horen, die hij voor anderen verborgen houdt? Is zij zijn lievelingetje? Het vormt een van de voornaamste intriges in deze film.

Dat idee heeft wel een zekere academische achtergrond. De gezaghebbende feministische theologe Jane Schaberg (1938-2012), professor aan de universiteit van Detroit, heeft het zo ongeveer tot haar levenswerk gemaakt om Maria Magdalena te bevrijden van overkleuring en falsificaties. Twee goed ontvangen boeken wijdde ze eraan: het lijvige The Resurrection of Mary Magdalene: Legends, Apocrypha, and the Christian Testament (2004), alsook het bondige Mary Magdalene Understood (2006). Met deze studies in de hand krijg je een mooi beeld van hoe dat nu werkt, die wisselende beeldvorming door de eeuwen heen. Kort gezegd: dat heeft alles met de tijdgeest te maken. In onze jaren zijn dan eindelijk de vrouwen uit de Bijbel aan de beurt binnen het mannelijke bastion dat 'de kerk' heet.

Garth Davies

Regisseur van Mary Magdalene is de Australische film- en tv-maker Garth Davies (Brisbane, 1974; foto rechts). Aanvankelijk was hij ontwerper en reclamemaker, tot hij op zijn 42ste aan de slag ging in de filmwereld. Tot zijn bekendste werk hoort de bekroonde detectivetv-serie Top of the Lake (2013), die hij opzette in samenspraak met de Nieuw-Zeelandse cineaste Jane Campion. Voor zijn adoptiedrama Lion (2016) kreeg hij zes Oscar-nominaties, die echter geen van alle werden verzilverd.

Rooney Mara als Maria Magdalena

De feiten

Wat zijn (min of meer) de feiten? Maria was afkomstig uit Magdala, een vissersplaatsje aan de westkust van het Meer van Galilea, vlak bij Tiberias. Ze duikt op in het evangelie volgens Lucas (8:2): 'Kort daarop begon hij (Jezus) rond te trekken van stad tot stad en van dorp tot dorp om het goede nieuws over het koninkrijk Gods te verkondigen. De twaalf apostelen vergezelden hem, en ook enkele vrouwen die van boze geesten en ziekten genezen waren: Maria uit Magdala, bij wie zeven demonen waren uitgedreven.'

Dat is haar entree in het Nieuwe Testament, waarna ze Jezus volgt naar Jeruzalem, waar hij in de Tempel zijn politiek geladen uitspraken doet en de boel eens flink opschudt. Een oproerkraaier, besluit het Romeinse gezag. Volgens de overlevering in de evangelieën van Marcus, Matteüs en Johannes was Maria Magdalena getuige van Jezus' kruisiging en graflegging, en in Johannes (20: 1-18) wordt beschreven hoe hij ('Houd me niet vast,'zei Jezus, 'Ik ben nog niet opgestegen naar de Vader') na zijn dood in een visioen aan haar verschijnt.

Dat is het grosso modo, en daar kun je natuurlijk van alles op projecteren. En dat doet Mary Magdalene van regisseur Garth Davis dan ook. Het gezichtspunt vanuit een vrouw is nieuw, al het overige is wel wat braaf, kuis en gewijd.

Aan de andere kant: na die psychotische exercitie van Mel Gibson in The Passion of the Christ (2004) - de helft van deze 129 minuten durende film beslaat de geselingen van Jezus, in extreme close-up, waarbij hij ongeveer 24 liter bloed verliest - zijn een verstilde Jezus en Maria Magdalena ook wel eens aardig.

De hoofdrollen zijn goed, al blijft de overtuigendste Jezusfilm nog steeds Pier Paolo Pasolini's even grofkorrelige als brutale Il Vangelo Secondo Matteo (1964). Daarin tref je een strijdbare Jezus: 'Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, ik breng een revolutie.'

Regisseur Garth Davis Beeld Dave J. Hogan

Nieuwe Testament

De schaarse informatie over Maria Magdalena in het Nieuwe Testament werd in 1896 enisgzins aangevuld toen in Caïro een nagezonden bericht over haar werd gevonden. Na onderzoek werd de tekst als authentiek historisch erkend, en het staat bekend als het apocriefe evangelie van Maria uit Magdala. Helaas is het zeer fragmentarisch, niet meer dan acht bladzijden, waarvan de eerste zes pagina's ontbreken.

De tekst is geschreven rond het jaar 100, en het is voorstelbaar dat een groepje vrouwen het verhaal hebben geconcipieerd om hún kant van de zaak te belichten. Binnen de zich formerende kerk wilden deze vrouwen een positie veroveren en ze plaatsten Maria Magdalena dichter bij Jezus dan zijn mannelijke discipelen. Aan het slot vindt in dit evangelie een twistgesprek plaats waarin Petrus opmerkt: 'Zuster Maria, wij weten dat de Heiland meer van jou hield dan van welke vrouw ook.'

Voer voor speculatie, waarmee Dan Brown in De Da Vinci Code (2004) zijn voordeel heeft gedaan, en hij was bepaald niet de enige. Meer stof kreeg Brown aangereikt in het apocriefe evangelie naar Filippus - teruggevonden in 1945 in Nag Hammadi, Egypte - waarin gesuggereerd wordt dat Jezus deze Maria uit Magdala voortdurend op de mond kuste en dat zij diens 'gezellin' was.

Een prikkelende stelling. Uiteraard kwam de vermeende relatie tussen Jezus en Maria Magdalena ook ter sprake in het biografische portret Jezus van Nazaret (2008) dat Paul Verhoeven na jaren van studie aan het Jesus Seminar in Californië op papier zette (en waarvan ik dan weer de redacteur was). Verhoeven: 'Misschien tot ieders verbazing - gezien sommige films die ik heb gemaakt - geloof ik niet in die seksuele relatie van Jezus met Maria uit Magdala. Ik denk dat Jezus zo 'bezeten' was van het komende koninkrijk Gods dat al zijn libido daarin terecht is gekomen.'

En hij verwees naar een brief van Vincent van Gogh aan diens collega Émile Bernard, waarin de schilder het aldus uitdrukte: 'Als wij flink blijven klaarkomen in ons werk, dan moeten wij er soms vrede mee hebben dat we weinig neuken en voor de rest, naar gelang ons temperament dat eist, leven als een soldaat of een monnik' (uit Vincent van Gogh, Painted with Words, The Letters to Émile Bernard, 2007).

Voor Ernesto 'Che' Guevara gold dat trouwens ook, denkt Verhoeven. 'Toen die zijn Cubaanse revolutie naar Bolivia probeerde te exporteren en daar een jaar lang met een kleine groep mannen door het oerwoud trok - zoals we uit zijn dagboeken weten - had hij ook geen vriendin bij zich. Alles was gericht op het tot stand komen van de marxistische omwenteling.'

Net als Jezus blijft Maria Magdalena een multi-interpretabele icoon. Daar gaat de nieuwe speelfilm Mary Magdalene weinig aan veranderen. Erg is dat niet. Zo blijft er nog wat over voor een geanimeerde nazit.


De representatie van Maria Magdalena

Johnny Cash

Op zijn postuum uitgebrachte album Personal File (2006) bezingt Johnny Cash Maria Magdalena op geheel eigen wijze. If Jesus Ever Loved a Woman heet deze traditional, die vervolgt met 'I think Mary Magdalene was the woman that He loved'. Eenvoudig gitaartje, maar de tekst is diep doorleefd. Zoals Bono sprak bij het overlijden van Cash: 'Niet sinds Johannes de Doper hebben we zo'n krachtige stem uit de wildernis gehoord. Elke man weet dat hij een watje is in vergelijking met Johnny Cash.' Zoals we uit dit liedje kunnen opmaken, was Cash op zijn beurt fan van Maria Magdalena. Dat past in het universum van De Man in het Zwart. Tot de heuglijke dag waarop alle armen en misdeelden waren verlost, hield Cash het op zwart en hij droeg die kleur ook voor Maria Magdalena.

Johnny Cash

De Da Vinci Code (2003)

De wereldwijde succesroman De Da Vinci Code van Dan Brown speculeert over de mythe dat Jezus getrouwd was met Maria Magdalena. Na zijn kruisiging vluchtte zij naar Frankrijk en bracht daar hun dochter Sara ter wereld. De bloedlijn zou tot op de dag van vandaag in het geheim intact zijn. Ook wordt de stelling geponeerd dat de Heilige Graal geen voorwerp is, maar een tombe met het gebeente van Maria Magdalena. Door de esoterische thriller nam de belangstelling voor Maria Magdalena wereldwijd toe. Tot ergernis van het BBC-onderzoekstrio Michael Baigent, Richard Leigh en Henry Lincoln, dat in 1982 langs dezelfde lijnen Het heilige bloed en de heilige graal publiceerde.

The Da Vinci Code

Jesus Christ Superstar (1973)

Hippies in de woestijn. Scheurende elektrische gitaren. Nerveuze balletten. Dit moet wel de rockopera over Jezus zijn, van Andrew Lloyd Webber en Tim Rice, later verfilmd door Norman Jewison. Met enige anarchronismen (tanks!) worden de laatste zes dagen uit het leven van Jezus verteld. Ted Neeley is Jezus, maar hij lijkt eerder op hardrocker Jon Bon Jovi: 'Yeahhhhh!!!!' Aan zijn zijde: Yvonne Elliman als Maria Magdalena. Zij krijgt haar glansmoment met de ballade I Don't Know How to Love Him. Daarin de sleutelpassage: 'I don't know how to take this/ I don't see why he moves me/ He's a man/ He's just a man/ And I've had so many men before/ In very many ways/ He's just one more.'

Jesus Christ Superstar

Lady Gaga: Judas (2011)

Hedendaagse hervertelling, deze single en clip van Lady Gaga. Zij speelt de rol van Maria Magdalena, die lid is van een losgeslagen motorbende. Ze zit achterop bij Jezus, hij draagt een doornenkroon. Maar heimelijk flirt ze met bendelid Judas, een stoere patser van het zuiverste water. In het filmpje zien we hoe de zaak volledig uit de hand loopt. Van het nummer kwam nogal wat herrie, maar Lady Gaga legde uit dat Judas gaat over hoe vrouwen altijd weer de verkeerde man weten te kiezen, terwijl de goede verweesd achterblijft. Zo bezien is dit liedje opeens tamelijk geniaal.

Lady Gaga

Life of Brian (1979)

Ophefmakende komedie van het Monthy Python-team over Brian Cohen (gespeeld door Graham Chapman) die op dezelfde kerstavond als Jezus in een belendend stalletje wordt geboren. Abusievelijk wordt hij al snel aangezien voor de Messias, en de verwikkelingen stapelen zich op. Maria Magdalena heet hier Judith (gespeeld door Sue Jones-Davies). Zij is de geliefde van Brian en samen delen ze het bed. Haar beste zin tegen de verwachtingsvolle meute: 'Hij is helemaal de Messias niet. He's a very naughty boy.'

Life of Brian

Caravaggio (1606)

Het BBC-team verloor zijn rechtszaak tegen Dan Brown, omdat de rechter (terecht) oordeelde dat zulke mythes al eeuwenlang de ronde doen. Zo was het verhaal dat Maria Magdalena na de dood van Jezus via Malta en Marseille naar de regio Aix-en-Provence vluchtte de inspiratiebron voor Caravaggio's doek Maria Magdalena in extase (1606). Maria leefde als kluizenaar in een Franse grot, overdacht haar zonden en had dagelijks visioenen van Jezus en God, aldus de overlevering. Caravaggio geeft haar een buikje mee. Is ze zwanger? Waarschijnlijker is dat ze onder haar jurk de schedel van Jezus verbergt, zoals we van verwante schilderijen uit die tijd weten.

Caravaggio

The Last Temptation of Christ (1988)

Het dualisme van Jezus - mens of zoon van God? - is hier het hoofdthema. Martin Scorsese, die in een eerder leven priester wilde worden, baseerde zijn film op de gelijknamige roman van Nikos Kazantzakis. Het is eerst en vooral een literaire interpretatie, geen poging tot een historische reconstructie. Nieuw is dat Scorsese ons in het hoofd van Jezus (Willem Dafoe) laat kijken. We horen zijn meest intieme gedachten, doordesemd van existentiële twijfel. Aan het kruis krijgt hij een visioen van een gelukkig aards bestaan met Maria Magdalena, tot hij zich uiteindelijk verzoent met zijn lot. Maria Magdalena (Barbara Hershey) is als prostituee eerder door Jezus gered van een steniging, omdat ze op sabbat had gewerkt.

The last temptation of Christ

Lees ook de recensie van de film Mary Magdalene

De film heeft een voorzichtig feministische ondertoon, maar zal vrijwel niemand tegen de haren instrijken
Alles aan deze vertelling van het passieverhaal is ingetogen (zelfs Joaquin Phoenix) en wars van spierballenvertoon. Haast achteloos legt de film andere accenten; schandalen zal dat niet opleveren, wel stof tot nadenken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.