Interview Margaret Atwood

Margaret Atwood zou geen vervolg schrijven op The Handmaid’s Tale, maar ze deed het toch. Waarom?

Margaret Atwood Beeld Getty / HH, bewerking Studio V

Tientallen jaren weigerde Margaret Atwood een vervolg te schrijven op The Handmaid’s Tale. Nu ligt het er toch; dinsdag is de wereldwijde lancering. Wat hield haar tegen? En waarom veranderde ze van gedachten?

Margaret Atwood (79) geeft een hand, trekt een wenkbrauw op en vraagt: ‘Zo. Hebben ze je netjes opgesloten om mijn boek te lezen?’

We moesten een veertien punten tellende geheimhoudingsverklaring tekenen. Dus daarover kan ik helaas geen mededelingen doen.

Nu rolt een indrukwekkend bulderende lach uit de grote Canadese schrijfster, die niettemin zeer klein van stuk is. Dat opsluiten was min of meer een voorwaarde, waarover is onderhandeld. Het manuscript van The Testaments is dan ook goud waard. Dit is het vervolg op The Handmaid’s Tale dat Atwood decennialang weigerde te schrijven, en miljoenen mensen willen inmiddels weten hoe het afliep.

Voor de wereldwijde lancering, dinsdag, gaan qua marketing alle registers open. Gezien het onderwerp van de roman, onderdrukking, hadden de bijbehorende eisen ter geheimhouding ook wel iets geestigs. Zelfs wat de ondertekenaars met hun eigen gezinsleden mochten bespreken over The Testaments (niets), moest worden vastgelegd.

The Testaments zal bij dit geweld overeind blijven. Het boek is een pageturner en gewaagde literaire interventie ineen. Dit 34 jaar na het verschijnen van het toch al moeilijk te overtreffen The Handmaid’s Tale, en nadat de gelijknamige populaire tv-serie met haar personages aan de haal ging. Atwood is niet ontevreden over de serie, maar neemt de teugels in The Testaments weer onverstoorbaar in handen. Met haar kenmerkende nuchtere precisie brengt ze de lezer terug naar de kern: de schrijfster regeert.

De afspraak is half juli, op een warme dag in Londen, in The Royal Overseas League aan het chique Park Place: een private club voor Britten die de kunsten een warm hart toedragen, met krakend parket, oude schilderijen, heren in gekreukelde linnen jasjes en alles in aangename mate versleten. Dit op een steenworp van het glanzende The Ritz, waar prachtige Arabische vrouwen in dure hijabs het hotel binnenwandelen.

U bent al zo vaak gevraagd om een vervolg. Waarom nu wel?

‘De wereld veranderde. In de jaren zeventig bracht de tweede feministische golf vooruitgang. In de jaren negentig dacht iedereen dat de Koude Oorlog voorbij was en dat vrijheid en democratie hadden gewonnen. Maar daarna begon dat idee dus te verdampen.’

Atwood begon in 1984 aan The Handmaid’s Tale in West-Berlijn, van waaruit ze onvrije landen achter het toenmalige IJzeren Gordijn bezocht. ‘Voor iemand die in 1939 is geboren, is het niets nieuws dat de gevestigde orde in één dag kan veranderen’, schreef ze in een nieuw voorwoord bij een herdruk. In The Handmaid’s Tale transformeren de VS na een machtsovername in de totalitaire samenleving Gilead, waar dienstmaagden zoals hoofdpersoon Offred legaal worden verkracht om de elite van nageslacht te voorzien.

Atwood heeft al ontelbare malen uitgelegd dat The Handmaid’s Tale geen toekomstroman is, maar speculatieve fictie gebaseerd op het verleden: in het boek gebeurt niets dat in de geschiedenis van de mensheid niet is voorgekomen. Verkrachting: zie het bijbelse verhaal over Jacob, Rachel en hun slavin Bilha. The New Yorker mocht knipsels bekijken die Atwood bij het schrijven verzamelde: Canada’s dalende geboortecijfer; hoe abortus en anticonceptie illegaal werden in Roemenië; Republikeinse pogingen om overheidssubsidie aan abortusklinieken te beëindigen; het reguleren van giftige uitstoot, er was zelfs al een katholieke congregatie in New Jersey waar vrouwen ‘dienstmaagden’ heetten.

The Handmaid’s Tale werd vertaald in veertig landen, verfilmd, er zijn een opera, een ballet en een stripverhaal van gemaakt. En sinds Trump president werd en streamingdienst Hulu in 2017 de tv-serie begon, met Elisabeth Moss in de hoofdrol, zijn er drie miljoen nieuwe exemplaren van het boek verkocht – volgens Amazon was het de best gelezen titel van 2017.

De vrouwenhaat die dankzij Donald ‘grab them by the pussy’ Trump opnieuw aan de oppervlakte komt, de kennelijke nieuwe aantrekkingskracht van het patriarchaat, terwijl de ene na de andere Amerikaanse staat abortusrechten beperkt, geeft The Handmaid’s Tale volgens velen nieuwe betekenis. In Amerika demonstreren nu activisten verkleed als dienstmaagden door de straten. En al veelgeciteerd is een bord dat werd rondgedragen bij de Women’s March in Washington D.C.: ‘Make Margaret Atwood fiction again.’

Een ‘told you so’-moment?

‘Ik zeg niet graag ‘told you so’, omdat de vraag altijd bleef wat voor soort totalitarisme er in de VS zou ontstaan, áls het een totalitaire staat zou zijn. Ik heb wel altijd gedacht dat er een fundamentalistische religieuze component aan te pas zou komen: dat is nu eenmaal altijd een van de bouwstenen van de VS geweest. En die is er nu.’

Margaret Atwood Beeld HH, bewerking Studio V

Ook in uw overige werk beschrijft u onderdrukking van vrouwen, maar nooit als een misstand op zichzelf, eerder als aankondiging van meer: waar de rechten van vrouwen sneuvelen, zullen die van anderen volgen.

‘En het werd al langer tijd daarop door te gaan. Vooral sinds 9/11 was het vooruitzicht dat Amerika steeds conservatiever zou worden. Maar stel dat Hillary Clinton was gekozen in plaats van Trump – nota bene: ik was The Testaments toen al aan het uitdenken. Als Clínton gekozen zou zijn, dan zou het frame rond de tv-serie heel anders zijn geweest. Dan was het: ‘Kijk eens waaraan we ternauwernood zijn ontsnapt’, in plaats van: ‘Kijk eens wat er op ons afkomt.’ Dan zouden vrouwen nu nooit verkleed als dienstmaagden de straat opgaan.’

Democraten kunnen soms ook wel larmoyant doen over hun verlies tegen Trump, vindt u niet? Alsof ze daarin zelf geen verantwoordelijkheid hadden.

‘Veel Democraten zijn niet eens gaan stemmen! Zes miljoen Democraten hebben op hun handen gezeten omdat ze zichzelf te netjes vonden om op Hillary te stemmen. Zes miljoen. Omdat ze naast hun schoenen liepen! Veel dachten: we winnen toch wel, dus ik hoef niet te stemmen, en dan kan ik mijn Democratische ziel zuiver houden. Daarom ben ik erg voor een stemplicht, zoals in Australië: je móét, tenzij je in het ziekenhuis ligt.’

Is democratie te vanzelfsprekend geworden?

‘Dankzij Trump intussen niet meer. Maar vijf jaar geleden wel.’

De actualiteit zadelde het werk van Atwood op met loodzware betekenis, maar haar verhalen over machtsrelaties en de status van vrouwen kunnen ook erg geestig zijn. Zoals in een kostelijk exemplaar uit haar bundel Bluebeard’s Egg over de pottenbakster Loulou, op zichzelf al een satire over het cliché van de ‘aardse’ vrouw, die samenwoont en halfhartige seks heeft met een stel over het paard getilde mannelijke dichters. Die oreren Loulou de oren van het pottenbakkershoofd en bestieren een blaadje voor experimentele dichtkunst, genaamd Komma.

Wat ze uitspreken als ‘coma’, wanneer ze de meisjes dronken willen voeren.

‘Haha, ja. Je had in mijn tijd trouwens ook een poëzieblad dat Blue Ointment heette, dat verwees naar dat spul tegen schaamluis.’

Echt?

‘Natuurlijk!’ Ze grijnst: ‘Duidelijk niet jouw generatie.’

Voelt u zich inmiddels soms te ernstig genomen?

‘Ergens wel. Sommige mensen kunnen ook niet overweg met dingen die tegelijkertijd grappig en shockerend zijn. De Fransen hebben daar zelfs een term voor: Angelsaksische humor. Terwijl ze in Duitsland vragen: is dit grappig? Of is het niet grappig? Maar het is allebei. Het is grappig en niet grappig. Schokkende gebeurtenissen kunnen hysterische momenten hebben. Daarom moeten we ons vaak ook zo beheersen om niet in de lach te schieten op begrafenissen.’

Margaret Atwood is niet speciaal gesteld op de eretitel ‘feministisch icoon’ die haar achtervolgt: te eenzijdig voor haar werk. Zij schrijft over mensenrechten – en waarom zouden die niet voor vrouwen gelden? Tijdens de tweede feministische golf wilde ze ook al niet per se via ‘de megafoon’ van het feminisme schrijven. Atwood gelooft niet in dé ‘vrouwelijke blik’. Vraag haar per ongeluk iets over ‘mannen’ en ze riposteert scherp: ‘Welke mannen? Ze vormen de helft van de mensheid, dus wie had je precies op het oog?’ Weinig vrouwen schrijven ook met zo veel plezier over nare vrouwen, en over seks als vrouwelijk wapen, als Atwood.

Wel zijn haar vertellers meestal vrouwen. En het zegt genoeg dat dit nog steeds bijzonder wordt gevonden. The Testaments heeft drie vrouwelijke vertellers, wie het precies zijn blijkt pas gaandeweg. Om de plot niet te verraden zullen we er hier maar één noemen: tante Lydia, de kampcommandant annex drilsergeant van de dienstmaagden uit The Handmaid’s Tale, het takkewijf dat demonstreert hoe giftig vrouwen voor elkaar kunnen zijn. In The Testaments betoogt Lydia: ‘Wat heeft het voor zin je uit morele principes voor een bulldozer te gooien en dan te worden platgewalst, als een sok zonder voet?’

Margaret Atwood: The Testaments Beeld McClelland & Stewart

Dat verklaart gaandeweg wel het een en ander.

‘In Amerika is me vaak gevraagd waarom de mensen in Gilead geen protestmars begonnen tegen het nieuwe regime. Maar soms heb je helemaal de keus niet een protestmars te houden, want de totalitaire staat zal je doden.’

The Testaments geeft antwoord op het open einde van The Handmaid’s Tale: kon Offred uit Gilead ontsnappen? Lydia blikt daarbij terug op het begin van de coup en reconstrueert hoe gewelddadig het regime in de steigers werd gezet. En dan blijkt ook nog dat ze in haar oude vrije leven een niet onaardige, verstandige rechter was.

De tv-serie had al een onderwijzeres van Lydia gemaakt. U doet dat gewoon over.

Soeverein wegwuivend: ‘Lydia’s temperament is judgmental. En het nieuwe regime moest ook een reden hebben om van haar talenten te willen gebruikmaken. Net als Dzjengis Khan. Die liet ook mensen met een talent in leven.’

U zei al eens dat het risico van dystopische romans is dat ze te veel moraliseren. In The Testaments stelt u nu de ‘juiste’ moraal ter discussie.

‘Lezers houden er niet van als er tegen ze gepreekt wordt, ze trekken graag hun eigen conclusies. De roman is op zichzelf al een moralistische vorm, omdat verhalen een moralistische vorm zijn: ze hebben een begin, een midden en een einde en de zaken eindigen goed of slecht voor de personages.’

Houdt Lydia zichzelf voor de gek met haar verklaringen? Of maakte ze de goede keuze?

‘We vertellen onszelf allemaal verhalen die ons door de dag helpen. En in die verhalen bedoelen we het goed. Maar als we eerlijk zijn, realiseren we ons dat het ook gewoon leuk was om de heks te zien branden. Al zullen maar heel weinig mensen dat toegeven over zichzelf. Lydia doet dat. Zij schept er genoegen in mensen ten val te brengen.’

En Lydia schrijft. Is ze ook dé schrijver?

‘Lydia is een chroniqueur. Zoals er nog steeds verslagen opduiken van de Tweede Wereldoorlog, of van de periode rond de pest. Mensen schrijven op wat er gebeurt.’

Dubbelhartigheid hoort onvermijdelijk bij u en bij de schrijver, schreef u zelf.

‘Dubbelhartigheid is een thema in de hele natuur. Mensen zijn niet de enigen die liegen in de biologie. Er zijn ook vogels en andere dieren die dingen vertellen die niet waar zijn.’

Welke?

‘Chimpansees bijvoorbeeld. Tienerchimps gaan er soms stiekem vandoor uit de groep om seks met elkaar te hebben. En sommige vogels bedriegen hun partners.’

Maar de totalitaire staat Gilead reduceert iedereen tot één brave rol.

‘Alleen de bovenklasse. De arbeidersklasse moet alles tegelijk, dat is altijd al zo geweest. Lees Mrs. Beeton’s Book of Households Management maar, over hoe een dame in victoriaans Engeland een huishouden diende te runnen. Dat legt precies uit wat je moet met bedienden en hoe je het aanpakt als je maar één meid hebt voor alles.’

Het reduceren van mensen uit de bovenklasse tot één eigenschap, dat doet intussen ook denken aan identiteitspolitiek.

‘Waar mensen alleen deze of die identiteit hebben. Ja.’

Is het verstandig om elkaar zo te definiëren?

‘Mensen moeten dat zelf beslissen. En ze komen er wel overheen.’

Denkt u dat je identiteitsdenken kunt afdwingen bij anderen?

‘Men zal het proberen. Maar het gaat ook om hoe oud je bent, uit welke sociaal-economische klasse je afkomstig bent, hoeveel je verdient, wat je gender is, welke kleur je haar. Dat is allemaal deel van wie je bent. Alles heeft altijd te maken met hoe mensen jou identificeren. Dus: nemen anderen jou in je geheel, of pikken ze er een van je eigenschappen uit en beperken ze je daartoe? Dat is dan niet jouw keuze, maar hun keuze. En dat kan inderdaad heel onaangenaam zijn.’

Vindt u ook dat het een wit privilege is om níét gereduceerd te worden tot één zo’n eigenschap?

‘Niet meer. Want tegenwoordig word je ook weer gereduceerd tot iemand met ‘wit privilege’.’

Identiteit is een nog belangrijker gegeven in The Testaments dan in The Handmaid’s Tale.

‘Ja. Denk in termen van veiligheid. En het individu dat keuzes maakt over wat veiliger is.’ Atwood, een enthousiast vogelaar: ‘Moerassneeuwhoenen nestelen in de winter samen onder de sneeuw. Als er een roofdier aankomt, vliegen ze allemaal een andere kant op, want dat bemoeilijkt de aanval. Is het veiliger om deel uit te maken van een groep, of is het veiliger om een individu te zijn? Daarover neemt iedereen voortdurend beslissingen. En identiteitspolitiek verschaft mensen een groep waarin zij zich veilig voelen. Dan is de vraag: veiliger waarvoor? Wat bedreigt hen?’

Margaret Atwood Beeld Basso Cannarsa / Leemage / HH

Ik wandelde zojuist dwars door Hyde Park naar u toe. Aan de overkant van het park zitten nu opvallend veel vrouwen in nikab in de schaduw.

‘Het is kennelijk vakantietijd.’

Ze zagen er niet uit als toeristen.

‘Hoe zie je dat?’

Ze hadden kinderen bij zich in Britse schooluniformen. Hoe moeten we ons tot nikabs verhouden als we vrouwen niet willen onderdrukken, maar ook niet willen opleggen hoe ze zich moeten kleden?

Met een lachje: ‘Het kan me echt niets schelen.’

Dat verbaast me, gezien de uitdossing van de dienstmaagden.

‘Mensen kleden zich op allerlei manieren en dat hebben ze altijd gedaan. Het wordt een issue als ze gedwóngen worden. Dus de vraag is: ben je hiertoe gedwongen of is het je eigen keuze? En soms is dat een grijs gebied.’

Wat vindt u van het verwijt dat je geen goede feminist bent als je vrouwen niet uit hun nikabs helpt?

‘Ja, dat verwijt heb ik ook gehoord. Maar het is echt niet aan jou om andere mensen te zeggen wat ze wel of niet mogen dragen. Dat moeten ze zelf uitzoeken.’

Waarom is er in Canada minder frictie tussen bevolkingsgroepen?

‘Omdat er veel meer verschillende bevolkingsgroepen zijn, en ze zijn er al langer. Toronto is nu de meest internationale stad van de wereld. Nergens anders wonen zo veel nationaliteiten. In Canada worden 45 talen gesproken, in Toronto meer dan honderd en het was officieel al een tweetalige stad. En heel groot, en divers. Als je met zo veel bevolkingsgroepen kunt samenleven, wie is dan nog je vijand?’

U beschouwt de roman als middel om een samenleving te onderzoeken. Wat vindt u ervan dat veel schrijvers het tegenwoordig liever over zichzelf lijken te hebben?

‘Wie daarvoor kiest, doet aan zelfbescherming, het is angst. Omdat zulke schrijvers vaak nog niemand zijn. Ze zijn bang dat mensen achter ze aan komen op Twitter, denk ik, of dat ze hun baan verliezen.’

Atwood is zelf een beheerst twitteraar, met bijna twee miljoen volgers. Ze promoot daar geregeld jonge collega’s.

Moeten schrijvers in deze tijd meer moed hebben?

‘Ik kan niet bepalen wat schrijvers moeten zijn, voor mij is het makkelijk: ik heb geen baan en ik ben oud. Als je 30 bent, is het anders. Je hebt een veel minder stabiele positie en je staat veel meer onder druk van je leeftijdsgenoten.

‘Een jonge schrijver wordt vooral besproken door mensen die ouder zijn. En die kunnen je vertrappen als een insect, of te goeder trouw zijn. Daarna is er een periode waarin je wordt gerecenseerd door mensen van je eigen leeftijd. Die kunnen vreselijk ernstig zijn. En ten slotte word je besproken door mensen die jonger zijn, omdat verder iedereen dood is.’ Ze giechelt. ‘Op dat moment word je ‘irrelevant’, een ‘icoon’, of gewoon een heilige.’

U noemde uw eigen schrijverscarrière in de ‘gouden-horloge-en-tot-ziens-fase’.

Margaret Atwood schatert nog eens luid om haar eigen grap.

Maar als u mocht bepalen wat mensen zich later van u herinneren, welk boek zou dat dan zijn? Wat zou u boven op de stapel leggen?

‘Dat weet je niet! Shakespeare dacht waarschijnlijk dat hij herinnerd zou worden om zijn historische stukken, want daarmee verdiende hij het meest. Hij zou nooit Hamlet hebben gezegd. Je weet het nóóit.’

Nu kapt haar assistent het gesprek af: er staat een volgende interviewer klaar.

Sterkte met deze slopende campagne.

Met een grijns: ‘Het zou wel een prachtige kop zijn: Margaret Atwood killed by marketing tour.’

Margaret Atwood

1939 Geboren in Ottawa, Canada. Jeugd in de Canadese wildernis, waar haar vader insecten onderzoekt.

1957 Studeert Engels, filosofie en Frans aan de Victoria Universiteit in Toronto.

1961 Eerste dichtbundel, Double Persephone. De bundel wordt prompt bekroond met een voorname Canadese poëzieprijs en is sindsdien voortdurend herdrukt.

1985 The Handmaid’s Tale.

2019 Opvolger The Testaments.

Dinsdag werd bekend dat The Testaments op de shortlist staat van de Booker Prize, de grootste prijs voor Engelstalige literatuur. De roman werd ingezonden op voorwaarde van totale geheimhouding van de inhoud. De Booker Prize wordt uitgereikt op 14 oktober.

Margaret Atwood schreef ruim zestig romans, dichtbundels, verhalenbundels, kritieken. Ze is uitvinder van de gepatenteerde ‘Long Pen’, die op afstand kan signeren.

Atwood geeft niet graag ‘persoonlijke’ interviews. Een schrijver willen ‘ontmoeten’ omdat je van zijn werk houdt, vergelijkt ze met ‘een eend willen ontmoeten omdat je van paté houdt’.

Margaret Atwood geldt als een forse kanshebber voor de Nobelprijs voor Literatuur. Toen Kazuo Ishiguro, de winnaar van 2017, hoorde dat hij de prijs kreeg, was zijn eerste gedachte dat hij haar zijn excuses moest aanbieden.

Atwood, live in de bioscoop voor The Testaments 

Bij de lancering van The Testaments dinsdag is een interview met Margaret Atwood vanuit Londen wereldwijd live te volgen in ruim 1.500 bioscopen, waaronder zeven Nederlandse. De opbrengst van de kaartverkoop gaat naar Equality Now, een internationale organisatie ter bescherming van de rechten van vrouwen en meisjes.

Atwoods Nederlandse connectie

In haar nawoord bij The Testaments bedankt Margaret Atwood leden uit het verzet in de Tweede Wereldoorlog, onder meer in Nederland. Hoe zit dat? Atwood vertelt desgevraagd dat de vader van haar echtgenoot, de schrijver Graeme Gibson, een Canadese brigadegeneraal was: Thomas Graeme Gibson. De schoonvader van Margaret Atwood heeft Deventer helpen bevrijden. ‘Dat lukte Thomas Graeme Gibson zonder de stad op te blazen, dankzij een Nederlandse jongeman uit het verzet, die een routekaart naar hem smokkelde, dwars door de Duitse linies.’ Atwood bezocht Deventer meermalen met haar man voor herdenkingen. In de stad is een straat naar haar schoonvader vernoemd. En in de ontknoping van The Testaments speelt het smokkelen van informatie een belangrijke rol.

Margaret Atwoods vervolg op The Handmaid’s Tale werd bewaakt met strenge maatregelen. Tot het misging
De gedachten gaan dezer dagen uit naar de Australische medewerker van Amazon die abusievelijk een paar pakketjes te vroeg de deur uit deed, en daardoor een aantal ontvangers onbeschrijfelijk gelukkig maakte. In de pakketjes, twitterden zij juichend, zaten exemplaren van The Testaments, het lang verwachte vervolg op Margaret Atwood’s klassieker The Handmaid’s Tale (1985). The Testaments komt officieel komende dinsdag wereldwijd uit, maar enkele Australische fans kregen hun pre-order per ongeluk woensdag al in de bus.

Margaret Atwood: The Testaments. McClelland & Stewart; 432 pagina’s; € 19,99.

De Nederlandse vertaling, De Testamenten, verschijnt deze maand bij uitgeverij Prometheus.

Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen’
Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden