InterviewMarcia Luyten

Marcia Luyten schreef een biografie van de jonge Máxima: ‘Het was voor haar vanzelfsprekend dat haar vader aan de goede kant stond’

Journalist en presentator Marcia Luyten. Beeld Eva Roefs
Journalist en presentator Marcia Luyten.Beeld Eva Roefs

Een biografie schrijven over koningin Máxima is een gedurfde klus. Toch heeft Marcia Luyten zich aan de taak gezet. Het eerste deel van het ongeautoriseerde portret behandelt vooral de Argentijnse jaren en verschijnt deze week.

‘Schrijf over iemand die flink dood is’. Dat is de eerste wet van de biografie, schrijft Marcia Luyten in het voorwoord van Máxima Zorreguieta - Moederland, het eerste deel van een tweedelig biografisch portret van koningin Máxima, die op 17 mei 50 jaar wordt. Een dode hoofdpersoon biedt een biograaf veel vrijheid: het onderwerp kijkt niet over je schouder mee, het verhaal van een leven is afgerond en de geïnterviewden voelen zich vrijer om zich uit te spreken.

Die wet moest journalist en schrijver Marcia Luyten (49) overtreden toen ze inging op het verzoek van De Bezige Bij om een biografie over Máxima te schrijven. Een prachtige hoofdpersoon, in de bloei van haar leven. Maar zij en haar Nederlandse familieleden zouden niet meewerken aan het boek. De biograaf kreeg geen toegang tot het koninklijk archief en geen inzage in egodocumenten. Het werd dus een ongeautoriseerd biografisch portret.

‘Het was werken met handicaps’, zegt Marcia Luyten. ‘Ik mis Máxima’s levende stem in het verhaal. In het begin vond ik het frustrerend. Ik bleef maar zoeken naar brieven – die ik toch niet mocht gebruiken, want de archieven zijn officieel nog dicht. Op een zeker moment heb ik een streep gezet: dit is wat ik heb, hier moet ik het mee doen. Dat hielp.

‘Er zijn ook voordelen. Dat de koninklijke familie en de Rijksvoorlichtingsdienst geen zeggenschap hebben over de inhoud, biedt mij vrijheid. Ik kan alles onderzoeken en spreken met wie ik wil. Ik had toegang tot Máxima’s naaste familie en vrienden, ik heb studiegenoten ontmoet, docenten van de lagere school tot aan de universiteit, ik ben met oud-collega’s een weekend op een ranch geweest; ik heb unieke verhalen kunnen verzamelen.

‘Ik vond die mensen door goed te speuren en via via. Veel zoeken op sociale media. Als je weet waar iemand werkt een e-mailadres raden en uitproberen. Zo kwam ik uiteindelijk, na lang zoeken, in contact met de vrouw die Máxima heeft voorgesteld aan Willem-Alexander, Cynthia Kaufmann. Ik heb veel gehad aan Carola Iujvidin, mijn geweldige researcher in Buenos Aires. Bijna alle mensen die ik sprak, hadden nog nooit met een journalist gesproken.’

Máxima’s levensverhaal valt uiteen in twee delen: de periode voor en na haar verloving met kroonprins Willem-Alexander. Waarom niet één boek?

‘Dat kon niet. De stijl en aanpak zijn heel verschillend. In het eerste deel is Máxima een onbekend Argentijns meisje en een jonge werkende vrouw. In deel 2, dat op zijn vroegst eind volgend jaar zal verschijnen, is ze een publieke figuur, de koningin. Dat maakt nogal wat uit: het eerste deel is verhalend geschreven, het tweede meer beschouwend.

‘Over Máxima’s jeugd wilden vrienden, studiegenoten en familieleden wel praten, dat is voltooid verleden tijd. Veel mensen, in Nederland en Argentinië, zijn terughoudend om te praten over Máxima in haar Nederlandse tijd. Zelfs mensen die niks te vrezen hebben, vertellen niet over Máxima in scènes, zoals je dat doet als je over een gezamenlijke jeugd praat. Ze legden zichzelf beperkingen op. Máxima is koningin, dat laat zich in alles voelen.’

Je hebt je geïnterviewden moeten anonimiseren.

‘Helaas, dat kon niet anders. Ik heb erg de behoefte om me te verantwoorden, want ik claim dat alles wat erin staat klopt. Ik had de herkomst van mijn materiaal graag laten zien. Lang heb ik erop gekoerst om achterin een lijst van geïnterviewden op te nemen, in alfabetische volgorde, zonder verwijzing naar de tekst. Die lijst heb ik moeten weghalen, omdat enkele belangrijke geïnterviewden zeiden: ik wil ook niet op die lijst, dan trek ik me terug. De bronnen, met namen en verwijzingen naar citaten, worden nu bewaard door De Bezige Bij.’

In de openingsscène zet je Máxima neer als een opstandig, brutaal meisje, dat voor haar mening uitkomt. Zij en haar medestudenten krijgen les over de kerkvaders, van de conservatieve padre Storni, die uitlegt dat in de goddelijke orde der dingen de vrouw ondergeschikt is aan de man. Máxima (18) steekt haar vinger op en vraagt: ‘Als het klopt wat u zegt, waarom zouden wij vrouwen dan naar de universiteit komen?’ De pater stuurt haar woedend de collegezaal uit. Hoe weet je dat het zo is gegaan?

‘Ik kon deze scène nauwgezet beschrijven. Ik sprak twee studiegenoten die er in die collegezaal bij waren. Zij vertelden het verhaal beeldend, met details, elkaar aanvullend. Ik vroeg: ‘Wat hebben jullie gedaan, hebben jullie het voor haar opgenomen? Toen was het stil. Nee, ze hadden niks gedaan. Dat kon echt niet. Opstandigheid werd op die katholieke universiteit hard de kop in gedrukt. Op rebellie stond de hoogste straf: onmiddellijke verwijdering.

‘Dit speelt zich af rond 1989, zes jaar na het einde van de junta. Het regime-Videla, waarin Máxima’s vader Jorge Zorreguieta staatssecretaris van landbouw was, had tot 1983 geregeerd. Het grootste en bloederigste ongeluk in de geschiedenis van Argentinië was nog zó kort geleden.

‘In de jaren die voorafgingen was duidelijk geworden dat de Argentijnse dictatuur tienduizenden jonge mensen had ontvoerd en gemarteld. Ruim tienduizend mensen waren verdwenen, nooit levend teruggekomen. Zij, docenten aan een universiteit die de junta had gesteund, waren aan de verkeerde kant van de geschiedenis beland. Aan de jaren van gewelddadige onderdrukking door de rechtse militairen waren jaren van linkse opstand vooraf gegaan. Hun afkeer van rebellie was onverminderd groot.’

We trekken in jouw boek over de pampa, waar de wind jakkert, het hete zand opstuift door galopperende paarden en de ‘leistenen hemel’ woest openbreekt. In de bergen waar het gezin Zorreguieta gaat skiën is het ijzig koud. Je gebruikt vaak het weer om te suggereren dat we erbij zijn.

‘Het is een land van extremen, ook het weer. In Argentinië is alles uitvergroot, en dat voel je. Je ondergaat het weer meer dan bij ons. De pampa is onmetelijk. In de zomer is de pampa verzengend, er ontstaan spontaan branden, en in de winter is het koud, met gure winden. Het land gaat alle klimaatzones door, van Antarctica tot de woestijn. Als schrijver probeer je de lezer dicht op het verhaal te halen door iets van de omgeving te laten voelen.’

‘Vergis je niet. Dat haar vader niet op haar bruiloft mocht komen, moet verschrikkelijk zijn geweest.’ Beeld Eva Roefs
‘Vergis je niet. Dat haar vader niet op haar bruiloft mocht komen, moet verschrikkelijk zijn geweest.’Beeld Eva Roefs

Politiek gezien is Argentinië een land van uitersten. Je boek is een scherp portret van een verscheurde samenleving. Een land waar de elite van herenboeren, die de grond bezitten, tegenover de rest staat, de peronisten, genoemd naar de aanhangers van voormalig president Perón en zijn vrouw Evita. Mensen van het midden lijken niet te bestaan.

‘Weldenkende democraten zijn er natuurlijk wel, maar ze hebben nooit de hoofdstroom gevormd. Het lijkt alsof iedereen zich moet bekeren tot een van de twee kampen. Alles is gedetermineerd, scholen, universiteiten, sportclubs. Het is voor ons moeilijk om de peronisten te begrijpen. Die groep omvatte communisten, fascisten, oud-nazi’s, alles van extreem links tot extreem rechts. Binnen de groep bestreden ze elkaar fel, maar ze hadden een gedeelde vijand, de grootgrondbezitters.’

Perón werd in 1946 nog democratisch gekozen, de junta in 1976 greep de macht.

‘Wat in 1976 gebeurde was niet voorzien. Bij eerdere keren dat het leger ingreep tijdens politieke chaos, kwam na een tijdje de democratie terug. Dit keer bleek de machtsovername geen tussenfase. Midden jaren zestig begon een gewapende opstand tegen de vorige militaire regering. Toen het geweld onhoudbaar werd, kwamen er verkiezingen en keerde Juan Perón na achttien jaar ballingschap uit Madrid terug, maar het land gleed verder af richting een burgeroorlog.

‘De junta van Videla wilde niet alleen de orde herstellen, ze was erop uit de macht te behouden. Een ‘schone lei’, daar ging het ze om, dat werd steeds gezegd. Het peronisme uitwissen. Afrekenen met ‘subversie’. Met dat vreselijke eufemisme werd bedoeld dat iedereen die tegen de militairen was, mocht worden uitgeroeid.’

De familie Zorreguieta hoorde tot de conservatieve elite, hoewel vader Jorge geen grondbezitter was. Hij had zich ingevochten, was als buitenstaander opgeklommen tot bestuurder bij een landbouwfederatie en werd toen gevraagd als staatssecretaris. Máxima was 5 toen de junta aan de macht kwam. Ze groeide op met bewakers aan hun voordeur. Je kunt zeggen: die situatie was voor haar normaal. Ze wist niet beter.

‘Klopt! En het was voor haar vanzelfsprekend dat haar vader aan de goede kant stond. Haar vader was haar held. De regering waarin haar vader zat beschermde de bevolking tegen de terroristen, werd haar verteld. Mensen die hem hebben gekend beschrijven Jorge als charmant, hartelijk en loyaal. Iemand die van een grapje hield. Een harde werker, een lieve vader. Máxima lijkt op hem. Hoe moeilijk moet het voor haar zijn geweest om te zien dat haar familie aan de verkeerde kant van de geschiedenis stond.’

Jorge Zorreguieta is altijd blijven ontkennen dat hij wist van de moorden die door het regime-Videla zijn gepleegd.

‘In Argentinië wel, ja. In Nederland was dat anders. De meeste afstand van het regime neemt hij in zijn verklaring aan de Nederlandse regering voorafgaand aan de verloving en in reactie op het rapport van Michiel Baud, die onderzoek deed naar het handelen van Jorge Zorreguita voordat Máxima en Willem-Alexander zich verloofden.

‘Baud concludeerde dat Zorreguieta op de hoogte moet zijn geweest van de verdwijningen. In het tv-interview dat zij en Willem-Alexander gaven aan de vooravond van hun huwelijk zei Máxima dat ze de waarheid over de moorden eerst niet kon geloven: ‘Maar ja, is het waar? Is het niet waar?’ Na het verschijnen van het rapport Nunca Más, met alle getuigenissen, bleef er weinig ruimte voor twijfel. ‘Het is zo ongelooflijk, het is iets zo erg en zo naar. Hoe kon dat?’, zegt ze in het interview. Ik denk dat het voor haar te erg was om te bevatten. Het sloopte het wereldbeeld waarin ze was opgegroeid. Het moet haar hebben verscheurd.’

Vrienden van Máxima zijn bij hun oude standpunten gebleven. Die zeggen nu nog: repressie was nodig.

‘Hun verhaal is: de communisten, de terroristen, zíj pleegden aanslagen. Dat was ook zo, al vielen er veel minder doden door dan door Videla’s regime. Tegelijk merkte ik dat Máxima’s vriendinnen en studiegenoten, allemaal afkomstig uit de elite, wel beseffen wat er is gebeurd. Ze vinden, achteraf, dat er geen enkel excuus is voor ontvoeringen, martelingen, het moorden. Maar tegelijk zeiden ze: Marcia, je moet wel begrijpen dat onze families gevaar liepen, zij moesten zichzelf beschermen!

‘Máxima en haar vrienden en vriendinnen kwamen nooit iemand tegen van wie een familielid vermist of vermoord was. Die werkelijkheid bestond gewoon niet. Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen hoezeer de twee werelden gescheiden waren. Niemand kwam buiten zijn bubbel. Dát ben ik gaan begrijpen, al is dat iets anders dan vergoelijken.’

Een ongedateerde foto van Máxima in haar jonge jaren. Het beeld vormt het boekomslag van Luytens biografie. Beeld Hollandse Hoogte
Een ongedateerde foto van Máxima in haar jonge jaren. Het beeld vormt het boekomslag van Luytens biografie.Beeld Hollandse Hoogte

Wat heeft je verrast in je onderzoek naar Máxima’s leven?

‘Toen ik begon, veronderstelde ik dat het ‘Latijnse’ een belangrijk aspect van Máxima’s persoonlijkheid zou zijn. Ze komt uit zo’n joyeuze en flamboyante cultuur. Daar zit ze dan, dacht ik, in een kil land, bij een bleek volk. Die aanname werd onmiddellijk onderuitgehaald. Ze mist Argentinië totaal niet, zeggen haar vriendinnen. ‘She blended in perfectly’. Ook toen ze eind jaren negentig in New York woonde en werkte, was ze daar als een vis in het water. Ze heeft een groot aanpassingsvermogen.

‘Máxima heeft, zoals veel Argentijnen, een gemengde Europese achtergrond: van vaders kant Baskisch, van moeders kant Italiaans. Argentinië is het tweede immigratieland ter wereld; herkomst speelt een grote maatschappelijke rol. Een Baskische afkomst spreekt in je voordeel, meer nog dan een Italiaanse. Voor de elite is Europa hét voorbeeld, die cultuur vinden ze superieur. Ze kijken naar Parijs voor kunst en architectuur, naar Groot-Brittannië voor kleding en gedrag; ze houden van Zweinstein-achtige scholen en van paardenraces, polo en cricket. Er zit wel iets snobistisch in. Ze willen de Europese beschaving uitdragen.

‘Daarom komt een Argentijn uit de bovenklasse graag diepzinnig over. Argentijnen zijn verwoede lezers en in Buenos Aires zie je overal boekwinkeltjes, maar ook mensen die geen lezer zijn, presenteren zich graag zo. Ook wie in de hogere kringen niet van opera houdt, heeft een abonnement. De status van hoogleraren daarentegen is niet hoog. Máxima en haar vrienden gingen macro-economie studeren, al was geen van hen van plan om onderzoeker te worden. De meeste van deze jongeren gingen na hun studie werken in het familiebedrijf. Toch kozen ze niet voor bedrijfseconomie, omdat macro-economie moeilijker is en hoger staat aangeschreven. De tegenstelling tussen schijn en wezen is typisch Argentijns.’

Zij zat op een middelbare school, Northlands, een elitaire maar niet-religieuze school waar zelfstandig denken, discussiëren en filosoferen belangrijk waren, schrijf je. Ging Máxima, een intelligente, eigenwijze puber, toen geen kritische vragen stellen over de situatie in het land?

‘Nee, over het regime hadden ze het denk ik niet. Politiek was geen onderwerp van gesprek, de junta niet, laat staan de moorden. Over politiek werd niet gesproken. Kritisch zijn was een academische vaardigheid, geen levenshouding. Het ging wel over de deugd, het goede doen, iemand als Florence Nightingale was een rolmodel. De meisjes waren slim en zelfbewust, niet zozeer maatschappijkritisch.’

Máxima’s oudere halfzus, Dolores, kind van Jorge Zorreguieta uit een eerder huwelijk, werd zich wel bewust van de wandaden van het regime. Zij maakte kunstwerken waarin ze de ‘vuile oorlog’ verbeeldt, objecten gemaakt van stukken vlees.

‘Toen Dolores in 2005 in het Cobra-museum in Amstelveen een expositie had, was Máxima bij de opening. Het is gek om op beelden te zien hoe Máxima en Dolores samen langs die vleeshompen lopen. Dolores en haar twee zussen hadden een andere moeder dan Máxima en haar jongere broers en zus. Toen Dolores jong was, maakte zij wel echt deel uit van Jorges tweede gezin; ze ging op uitstapjes en in de vakanties altijd mee. Ik denk dat de gezinnen in politiek en maatschappelijk opzicht uit elkaar zijn gegroeid. Dolores’ moeder was een autonome, intellectuele vrouw, een filosofe.

‘Veelzeggend is dat Máxima in New York niet aanklopte bij Dolores, die daar woonde, maar bij een vriendin. Toch mist ze nooit een expositie van haar halfzus. Máxima houdt van kunst. Voordat ze Willem-Alexander ontmoette dacht ze erover iets met kunst te gaan doen, ze wilde Latijns-Amerikaanse kunstenaars in New York vooruit helpen.’

Is Máxima iemand met een brandende sociale ambitie? Ook haar ouders hadden dat. Hoger stijgen dan koningin worden kan bijna niet.

‘Ik denk dat Máxima ambitieus is, maar niet op een verbeten manier. Niet dat ze per se iets groots en belangrijks moet bereiken. Ze wil haar werk goed doen, ze pakt het grondig aan. Ze heeft veel energie, ze wil alles meemaken en alles uit het leven halen.’

De Máxima in jouw boek is hartelijk, grappig, slim, charmant, loyaal en een harde werker. Heeft ze ook mindere eigenschappen?

‘Natuurlijk heeft ze die. Maar dat zullen mensen niet snel tegen mij zeggen. Ik denk dat ze tactisch is, dat ze het spel handig kan spelen. Ze weet met wie ze bevriend moet raken. In New York zocht ze vriendschap met Cynthia Kaufmann, een harde, materialistische vrouw, die in de mode werkte en haar in de jetset introduceerde en op een dag ook bij Willem-Alexander. Kaufmann is een totaal ander type dan Máxima’s vriendinnen die ze kent sinds haar kindertijd. Dat zijn waarachtige mensen, hun vriendschap is hecht en onbaatzuchtig.

‘Máxima weet goed wat ze zelf nodig heeft. Ze is niet bescheiden, ze sluit deals. Ze maakte met Willem-Alexander de afspraak dat telkens als ze Argentinië zouden bezoeken, zij een paar dagen eerder zou gaan om tijd met haar vriendinnen te kunnen doorbrengen.’

Wat houdt jouw nieuwsgierigheid naar haar gaande voor deel 2?

‘Ik ben benieuwd naar haar binnenwereld. Op welk moment ging zij zich echt realiseren aan welk regime haar vader zijn patriottistische diensten heeft gewezen? Welke consequenties heeft dat gehad in haar leven? In Argentinië zette de bovenklasse het moorddadige regime weg als een naar, groot ongeluk, waarover ze liever zwijgt, maar dat kon in Nederland niet.

‘Vergis je niet. Dat haar vader niet op haar bruiloft mocht komen, moet verschrikkelijk zijn geweest. In Nederland zou dat al pijnlijk zijn, maar voor Argentijnen, met hun hechte familieband, is het onbestaanbaar, en een grote vernedering. Toch bracht hij dat offer. En zij ook. Ze is zelfbewust, maar voegt zich naar wat nodig is. Emotioneel, maar bereid tot een rationele keuze. Die schijnbare tegenstrijdigheden maken haar boeiend.’

Marcia Luyten

1971: geboren Wijnandsrade

1989-1996: studies bedrijfseconomie en cultuur- en wetenschapsstudies aan de UM

1997: diplomatenklasje en ambtenaar ministerie van Buitenlandse Zaken

1999-2001: redacteur de Volkskrant

2001-2003: freelance correspondent Rwanda voor onder meer Het Parool, Elsevier, NOS

2003: publicatie Witte geef geld, over haar eerste jaren in Afrika

2006-2010: freelance correspondent Oeganda

2008: publicatie Ziende blind over de verandering van Nederlands politiek, economie en moraal

2012-2018: presentator tv-programma Buitenhof

2013: publicatie Dag Afrika over een opkomend continent.

2015: publicatie Het geluk van Limburg over de glorie en ondergang van de Nederlandse steenkoolindustrie

2016: Brusse-prijs voor het beste journalistieke boek.

2018-nu: invalpresentator Met het oog op morgen

2019-nu: columnist de Volkskrant

2021: publicatie Máxima Zorreguieta. Moederland

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden