Interview Hoofd juridische zaken De Persgroep

Marc van Breda over de zaak-Modderkolk: ‘Een journalist moet een verhaal kunnen vertellen zoals het is, zonder overheidsinmenging’

AIVD dreigt met aangifte tegen een Volkskrant-journalist: dat was wel een nieuwskop waard. Marc van Breda, al zeven jaar hoofd juridische zaken bij De Persgroep, maakte zoiets niet eerder mee. ‘Ik vind het tamelijk schokkend hoe de Nederlandse overheid soms probeert journalisten te intimideren.’

Marc van Breda, hoofd juridische zaken bij De Persgroep Beeld Najib Nafid

Hoe uniek is dit voorval?

Marc van Breda: ‘We hebben wel heel af en toe een lokale politicus die ergens niet gelukkig mee is. Maar als er al juridische stappen tegen ons worden ondernomen, dan zijn dat vrijwel altijd particulieren of ondernemingen. Dat de rijksoverheid vóór publicatie gaat procederen tegen een journalist, dat heb ik nog niet eerder meegemaakt. Dat is een poging tot censuur. Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen kan een rechter een publicatieverbod toewijzen.’

Dinsdagochtend bracht de Volkskrant het nieuws naar buiten dat de AIVD dreigde met aangifte dreigde tegen verslaggever Huib Modderkolk, vanwege zijn boek over digitale spionage, dat in augustus verschijnt. Bepaalde passages zouden onder ‘staatsgeheim’ vallen en een bron van de AIVD in levensgevaar kunnen brengen. Door met een aangifte te schermen, beschuldigde de AIVD Modderkolk persoonlijk van een strafbaar feit: het delen van staatsgeheim is een misdaad waar tot vijftien jaar straf voor staat.

Dinsdagavond weersprak minister Ollongren het voornemen van de AIVD met de mededeling dat het enkel de bedoeling was om de ‘juridische opties te verkennen’. Tegen Modderkolk zelf worden voorlopig geen juridische stappen ondernomen. Donderdag vond een door de AIVD aangespannen kort geding plaats over het boek. 

Op vrijdag bleek dat Modderkolk het kort geding heeft verloren. De rechter eist dat hij een aantal woorden in zijn boek verwijdert of ‘veralgemeniseert’. Volgens de rechter heeft de AIVD ‘voldoende aannemelijk gemaakt’ dat door publicatie van deze gegevens een bron van de AIVD in levensgevaar kan komen. Van Breda: ‘Nu de rechter de kans op levensgevaar niet onmogelijk acht, lijkt dit me een realistisch oordeel. Maar het is moeilijk om er inhoudelijk iets over te zeggen, daarvoor zou je al het materiaal moeten inzien. En dat kan niet in deze zaak.’

Marc van Breda is hoofd juridische zaken van De Persgroep, het bedrijf waar de Volkskrant maar ook Trouw, het AD en Het Parool onder vallen. Van Breda is zelf niet inhoudelijk betrokken bij het kort geding, omdat De Persgroep niet de uitgever van Modderkolks boek is. Omwille van de gevoeligheid van deze zaak waren alleen de betrokken partijen, de advocaten en de rechter aanwezig. Van Breda duidt de zaak dus met enige afstand, maar met zijn kennis over en ervaring met andere zaken bij de Persgroep in zijn achterhoofd.

Huib Modderkolk heeft het hele boek aan de AIVD voorgelegd, ook om te voorkomen dat het de veiligheid van personen raakt. Was hij verplicht om dat te doen?

‘Ik weet niet of hij hier afspraken over had gemaakt. Als je een afspraak maakt, dan moet je je aan die afspraak houden. Huib had er ook voor kunnen kiezen om bepaalde passages voor te leggen waarvan hij zelf dacht dat er namen of afkortingen in voorkomen die gevoelig zouden kunnen zijn. In de regel ben je niet verplicht om een heel manuscript voor te leggen. Maar ik denk dat het zorgvuldig is dat hij dat wel heeft gedaan.’

Wederhoor is een journalistieke regel. Maar hoe zit dat aan de wettelijke/juridische kant?

‘Het is een journalistieke zorgvuldigheidsnorm, die wij bij de Persgroep in de regel altijd naleven. Of wederhoor geboden is, hangt af van de omstandigheden van het geval. Maar als je geen wederhoor haalt, is je publicatie daarmee niet automatisch onrechtmatig voor de rechter. Als wederhoor wordt vergeten, kijkt de rechter bijvoorbeeld naar wat wederhoor had veranderd aan het stuk.’

Dat er vooraf wordt gevraagd om iets niet te publiceren, is opmerkelijk. ‘Het uitgangspunt in de Grondwet is: een publicatie wordt achteraf getoetst. Anders is er sprake van censuur. Het is niet zo dat het uniek is om vooraf te toetsen, maar de gevallen waarin de rechter publicatie verbiedt, zijn echt uitzonderingsgevallen.’ Van Breda had onlangs een zaak bij de hand waarbij een journalist van het Eindhovens Dagblad een boek had geschreven over de cold case  van Nicole van den Hurk. De nabestaanden eisten een publicatieverbod vanwege gevoelige persoonlijke informatie. In deze zaak verbood de rechter de publicatie van een aantal passages uit het boek, omdat hij vond dat deze te privacygevoelig waren.

Het moet wel heel duidelijk om de stempel ‘staatsgeheim’ gaan die de AIVD momenteel op de informatie plakt, als je als overheid een argument in handen wil hebben voor een uitzondering op de regel tegen censuur. Op de vraag of hij vaker met staatsgeheime informatie te maken heeft gehad, kan Van Breda niets zeggen.

Het klinkt gelijk indrukwekkend, ‘staatsgeheim’, maar wat moeten leken zich daar bij voorstellen?

‘Officieel gaat het om staatsgeheim als ‘kennisname van de informatie door onbevoegden de vitale belangen van de staat of zijn bondgenoten kan schaden’. Denk bijvoorbeeld aan gevaar voor de staatsveiligheid. Een dienst als de AIVD zal natuurlijk vrij snel vinden dat alles wat ze doen staatsgeheim is. Als je daar een WOB-verzoek naartoe stuurt, krijg je niet heel veel terug denk ik.’

Wel handig voor ze.

‘Klopt. Ze kunnen simpelweg stellen dat iets niet naar buiten mag komen, omdat het staatsgeheim is. Je kan het niet zelf toetsen. Alleen als het voor de rechter komt, kan het worden getoetst. Zoals donderdag bij Huib Modderkolk is gebeurd.

‘Zo werkt het helaas wel vaker met overheidsinformatie. Bijvoorbeeld bij WOB-verzoeken waar informatie wordt zwartgelakt. Het is dan niet te controleren of dit terecht is of niet. Daar kom je pas achter als de zaak bij een rechter komt. Huib zegt hier terecht: ik vind niet dat jullie goed kunnen uitleggen waarom deze specifieke informatie staatsgeheim is. Ik wil publiceren, omdat ik het journalistiek interessant vind. Dus laat de rechter daar maar over oordelen.’

De AIVD dreigde met een aangifte tegen Modderkolk. Die heeft minister Ollongren dinsdagavond weer teruggetrokken.

‘Die aangifte werd hier met name gebruikt om druk te zetten. Dat is denk ik ook de reden dat Ollongren tegen Philippe Remarque heeft gezegd: we zien er toch maar vanaf. Het is ingrijpend, als je als journalist privé een aangifte aan je broek hebt wegens het schenden van staatsgeheim.’

Het is geen unicum in juridische procedures: journalisten die persoonlijk onder druk worden gezet om van publicatie af te zien, of hun bronbescherming op te geven. ‘Een journalist van het AD, die in een strafzaak is opgeroepen als getuige, werd verhoord door de raadsheer-commissaris. Dat ging zo ver dat de raadsheer de zitting schorste, omdat de collega niets wilde zeggen met een beroep op bronbescherming. Tijdens de schorsing liep zij op de gang even naar onze collega toe en zei: ik hoop dat je je pyjama bij je hebt, want ik ga je gijzelen. Dat is toen niet gebeurd, gelukkig. Maar je moet als journalist dan wel sterk in je schoenen staan.’

Pure intimidatie, zegt Van Breda. ‘En dan hebben onze collega’s bij De Persgroep gelukkig een stevige uitgever achter zich met een juridische afdeling en advocaten. Maar voor een journalist met bijvoorbeeld een eigen blog is dit een heel ander verhaal. Probeer dan je rug maar eens recht te houden. Los van de kosten, want een goede advocaat is niet goedkoop. Ik vind het tamelijk schokkend af en toe, dat dit in Nederland gebeurt.’

Een ander ‘pijnlijk voorbeeld’ van hoe de overheid zich soms mengt in journalistieke nieuwsgaring: het lek bij de burgemeestersbenoeming in Den Bosch. ‘Een collega bij het Brabants Dagblad had contact met bronnen over de burgemeestersbenoeming. Later bleek het OM erachter te zijn gekomen wie het lek was door telefoongegevens op te vragen van de journalist om erachter te komen met wie er gebeld werd, en vervolgens gesprekken af te luisteren. Dat vonden ze toelaatbaar omdat de tap niet op de telefoon van de journalist zat. Terwijl ik denk: het maakt niet uit waar je een tap zet, het gaat erom dat je een gesprek afluistert tussen een bron en een journalist.

‘Nog erger: uit die taps wisten ze dat er een afspraak zou komen in een café in Den Bosch. Toen hebben ze dat café volgehangen met afluisterapparatuur. Dat is mislukt door tijdgebrek. En dit gaat dan om een lek bij burgemeestersbenoemingen. Dat is toch onvoorstelbaar? We hebben toen tegen het OM gezegd: dat kan niet, wat jullie hier doen. We hebben geëist dat ze alle gegevens en tapgesprekken zouden verwijderen. Dat is ook gebeurd. Als je overheid al je gesprekken gaat afluisteren, word je belemmerd in je werk als journalist.’

Zie jij het vanuit jouw positie als een deel van je missie om tegen overheidsdruk in te gaan?

‘De vrijheid van meningsuiting is een groot goed, een essentiële pijler van onze democratische rechtsstaat. Het is geen absoluut recht, er zitten beperkingen aan. Maar je moet, zeker als overheid, wel heel goed beargumenteren waarom je de vrijheid van meningsuiting van een journalist gaat beperken. Ik vind het belangrijk dat een journalist een verhaal kan vertellen zoals het is, zonder overheidsinmenging.’

De AIVD en Huib Modderkolk in het nieuws deze week

De AIVD wil aangifte doen tegen Volkskrant-journalist Huib Modderkolk. Hiermee wilde de AIVD voorkomen dat informatie over een inlichtingenoperatie openbaar werd. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst ziet de informatie, die vermeld staat in het boek van Modderkolk over digitale spionage, als staatsgeheim. 

De aangifte werd dinsdagavond vooralsnog teruggetrokken door minister Ollongren. Het ging volgens haar eerder om het in kaart brengen van alle juridische opties, zei ze dinsdag tegen Volkskrant-hoofdredacteur Philippe Remarque: ‘Laten we niet op de zaken vooruitlopen’. 

Volkskrant-journalist Huib Modderkolk moet op last van de rechter passages aanpassen in zijn boek Het is oorlog, maar niemand die het ziet. De journalist heeft het kort geding dat de inlichtingendienst AIVD tegen hem had aangespannen verloren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden