Review

Manschots toon is meer poëtisch dan filosofisch

De moderne mens die de aarde vernietigt, kan nog wat leren van Nietzsches liefde voor de natuur.

Bij het lezen van Blijf de aarde trouw met als ondertitel Pleidooi voor een nietzscheaanse terrasofie van de humanistische filosoof Henk Manschot, kwam bij mij een vergeten en weggestopt enthousiasme naar boven. Ik las Aldus sprak Zarathoestra, het boek van Nietzsche dat Manschot centraal stelt, lang geleden toen ik in Straatsburg aan mijn promotie over Albert Camus werkte. Daarbij verdiepte ik mij zoveel mogelijk in de denkers die Camus geïnspireerd hadden, waaronder Nietzsche. Zijn Zarathoestra werd bij trektochten door de Vogezen mijn vaste metgezel. Voor de tent op bergweitjes reisde ik in gedachten met hem mee. Aldus sprak Zarathoestra werd voor mij een openbaring. Ik kende Nietzsche uit de tweede hand via slagwoorden als 'de dood van god' en 'nihilisme'. Nu las ik echter een vurig pleidooi van een wandelende denker om het leven lief te hebben en de natuur te omarmen. Omdat ik mijn toenmalige interpretatie later nooit in teksten over Nietzsche terugvond, begon ik eraan te twijfelen. Misschien had ik hem, misleid door de bril van de mediterrane levenslust van de jonge Camus, niet goed begrepen.

Nu komt Blijf de aarde trouw mijn vroegere lezing bevestigen. Manschot onderzoekt de biografie van Nietzsche en geeft daarna een aansprekende interpretatie van Aldus sprak Zarathoestra. Nietzsche gaf na tien jaar een hoogleraarschap op om in de natuur te experimenteren met een verandering in levensstijl. In zijn dagelijkse lange wandelingen in de bergen en 's winters langs de Middellandse Zee vond hij de inspiratie voor wat Manschot een terrasofie noemt, een leer van de aarde. Daarin spelen de natuur, het klimaat, de dieren, maar ook de voeding waarmee Nietzsche experimenteerde, een hoofdrol. Vooral via de ontmoetingen met dieren - Nietzsche is de filosoof die de meeste verschillende dieren (180 in totaal) in zijn teksten opvoert - leert Zarathoestra zichzelf kennen. Voor de mensen komt zijn boodschap te vroeg, de dieren ondersteunen hem en houden hem gezelschap.

Non-fictie
Henk Manschot
Blijf de aarde trouw - Pleidooi voor een nietzscheaanse terrasofie
****
Vantilt; 205 pagina's; euro 19,95.

De toon van Aldus sprak Zarathoestra is eerder meeslepend poëtisch dan betogend filosofisch. Het is knap dat Manschot in zijn uitleg van dit boek, dat hij als een theaterstuk presenteert, deze stijl weet te handhaven. Dat doet hij ook in zijn persoonlijke beschouwing 'Nietzsche en ik'. Hierbij wijkt hij nogal af van de vaak moraliserende filosofische levenskunst, die het eigen levensverhaal van het individu centraal stelt. 'De zorg voor zichzelf', die Foucault als eerste propageerde, zou een onderdeel moeten worden van de zorg voor de aarde, van de terrasofie.

Natuurlijk zet Manschot Nietzsches liefde voor de aarde ook in tegen de manier waarop de moderne mensheid via allerlei ingrepen, waaronder de klimaatverandering die tegenwoordig vooral in het oog springt, onze gemeenschappelijke woonplaats vernietigt. De aanzet om een andere verhouding tot de natuur te concretiseren die Manschot aan het eind van zijn boek vooral bij inheemse, niet-westerse culturen zoekt, lijkt mij daarbij te vergezocht.

Waarom op dit punt niet aansluiten bij onze eigen westerse traditie, bij een Franciscus van Assisi of het christelijke idee van een rentmeesterschap van de aarde? Ook een humanist hoeft zich hiervoor niet te schamen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden