Mannentaal voor het knapenhart

Deze morele hoogte kan hij of zij echter alleen bereiken via talloze fantasievolle omwegen. Bijvoorbeeld een valse beschuldiging van diefstal. Of een onverkwikkelijk geheim, onthuld op een sterfbed. Een verloren gewaand familielid dat, totaal onherkenbaar, al honderd bladzijden de beste vriend van de held was, doet het natuurlijk ook altijd goed. Drama van de bovenste plank waarvan alleen een literaire kniesoor niet kan genieten.

Levende bezems van Lisa Tetzner (1894-1963) is een boek, dat het allemaal in zich heeft. De Duitse schreef het begin jaren veertig in Zwitserland, op de vlucht voor de nazi's. In Nederland verscheen de vertaling voor het eerst in 1950 en dik tien jaar geleden werd de laatste oplage naar de boekhandels gestuurd. Daar is nu verandering in gekomen. Die achtste druk kreeg een taalkundige opfrisbeurt en een nieuw omslag en is weer overal te koop.

Hulde daarvoor, want een hele nieuwe generatie kinderen kan dankzij deze actie weer genieten van de Zwitserse boerenzoon Giorgio, die in 1839 door zijn arme vader wordt verkocht aan een schoorsteenveger in Milaan om een doktersrekening te kunnen betalen en pas negen jaar later in zijn geliefde ouderlijke dorpje terugkeert.

Dit soort kinderhandelpraktijken was in die tijd aan de orde van de dag. Veel boerenzonen, nog klein en mager genoeg om in de schoorstenen van professoren en stadsbestuurders te kruipen en met de hand het samengeklonterde roet te verwijderen, overleefden dat niet. Giorgio wel. En dat niet alleen: hij slaagt erin om zichzelf te bevrijden en zelfs om de kinderhandelaren voor de rechter te dagen.

Het is bijna te heldhaftig voor woorden. Waarom is Tetzner desondanks zo goed te pruimen?

Bovenal vanwege de droge en humoristische toon waarmee de Duitse het op historische bronnen gebaseerde verhaal heeft opgeschreven. Haar Dickens iaanse verontwaardiging over sociale misstanden is oprecht, maar krijgt niet de overhand.

Het is pas aan het einde, als Giorgio als gediplomeerde schoolmeester terugkeert naar zijn geboortedorp, dat het te gortig wordt. Kwade tongen beweren dat het niet Tetzner was die het boek zo afmaakte, maar haar politiek zeer correcte echtgenoot en collega-kinderboekenschrijver Kurt Held.

De meer dan driehonderd bladzijden zijn daarom nog niet voor niets geweest. Tetzner heeft iets magisch dat alle oubolligheid overstijgt. Dat zit 'm in de humor, maar ook in de ongecensureerde hardheid van haar relaas, de hartverscheurende details die zo lichtvoetig worden verteld.

De eerste schoorsteen waar Giorgio in moet klimmen is zelfs voor een ervaren spitsforens een schokkende ervaring. Benauwder en claustrofobischer dan in een overvolle rokerscoupé waarin het licht is uitgevallen. De tocht die de twintig aanstaande 'levende bezems' onder leiding van de louche kinderhandelaar maken over het Lago Maggiore, verwijst pijnlijk naar hedendaagse mensensmokkel. Een storm doet het door kostenbesparing gammele bootje omslaan; slechts vier jongens overleven de ramp.

En dan is er nog die verrukkelijke, haast negentiende-eeuwse breedsprakigheid. Lisa Tetzner heeft de tijd. Ze gebruikt 35 bladzijden om haar held op weg te krijgen. In de oorspronkelijke versie was het zelfs twee keer zoveel. Goed dat het exposé is ingekort, maar gelukkig sneuvelde niet alles.

Want wat is het smullen om, terwijl de dreiging bladzij voor bladzij toeneemt, te genieten van het bergleven van Giorgio. Na alle zelf geplukte aardbeien, zelfgevangen huisdieren en klauterpartijen langs klaterende watervallen, is de tragiek des te groter als Giorgio moet afreizen naar zijn onvermijdelijke dood in een smalle schoorsteenpijp.

Maar het aardigste is nog wel dat de romantiek in dit boek, die van het woest kloppende jongenshart, geenszins storend is. Opkomen voor meisjes, ruzies met de vuisten beslechten, adjudanten bevelen geven: een schrijver van vandaag zou zich ervoor moeten schamen, maar in Levende bezems mag het allemaal. Sterker nog. . . er is sprake van een heilig móeten.

Goede jongens geven pakken slaag aan slechte jongens en zeggen verrukkelijke dingen als: 'Ik zou het ook tegen een man kunnen opnemen als het moest.' Zalig!

Dat is zalvende mannentaal voor het knapenhart, hoewel een beetje meid er ook niet vies van zal zijn. Het mag in deze donkere oorlogsdagen natuurlijk niet gezegd worden, maar lekker fantaseren over een frisse knokpartij kan heel bevredigend zijn.

Niet één negatief dingetje? Nou, eentje dan: het omslag. Helemaal niet lelijk, maar te lievig om zo'n felle sociale aanklacht in te verpakken. Het contrast met de keiharde inhoud kan bijna niet groter zijn. Kinders, dit is geen schattig voorleesboek maar stoere stuff! De zwart-wit emblemen aan het begin van alle hoofdstukken zijn overigens wél weer heel geslaagd.

Nee, bij uitgeverij Ploegsma zijn ze goed bezig. In juni komen ook nog Het kleine huis in het grote bos en Het kleine huis op de prairie van Laura Ingalls Wilder uit. En wat gedacht van het in maart verschenen Aardappels met lawaaisaus van Miek Dorrestein over het harde leven van rietsnijders in de Biesbosch, begin vorige eeuw? Dus een beetje kind verlangt nu alweer naar het intreden van de winter. Want wie wil er nog buiten spelen als zulke geramde boeken in de slaapkamer liggen?

Lisa Tetzner: Levende bezems.
Vertaald uit het Duits door Annie Winkler-Vonk.
Illustraties Annet Schaap.
Ploegsma; 384 pagina's; euro 18,95.
ISBN 9021618753.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden