Reportage Manifesta in Palermo

Manifesta in Palermo: onder de gebutste vernis

De nomadische kunstmanifestatie Manifesta strijkt voor haar 12de editie neer in de doorleefde paleizen van de Siciliaanse hoofdstad Palermo. Ontkomt de biënnale aan de modieuze zwaarte?

De Ziel van Zout van kunstenaar Patricia Kaersenhout in het Palazzo Forcella De Seta.

Er zou een studie geschreven kunnen worden over de plafonds van Palermo. Of beter; over de gehavende plafonds van Palermo. En over alle paleizen die er net zo gehavend bij staan. Leeg. Niet opgeknapt. Of half opgeknapt. Paleizen waarin Luchino Visconti zijn film Il gattopardo opnam, naar het boek De tijgerkat van Giuseppe Tomasi di Lampedusa, de roman over de ondergang van de adel, en daarmee de ondergang van de oude wereld en van Palermo zelf. Bovendien werd de oude havenstad door de geallieerden tot puin gebombardeerd in 1943. Vervolgens saboteerde de maffia de renovatie van het kapotte stadshart, ten faveure van nieuwbouwwijken buiten het centrum, waarmee ze enorme winsten opstreken.

Nee, weinig ellende is Palermo gespaard gebleven.

Vervallen paleizen met hun prachtige, maar even zwaar beschadigde plafonds – ware er geen Manifesta-tentoonstelling, je zou er geen weet van hebben. Nu vormt de stad het decor voor de biënnale, en sluit daarmee aan bij het beleid van de vasthoudende en ondernemende burgemeester Leoluca Orlando om die oude gebouwen onder de aandacht te brengen, te renoveren en bewoonbaar te maken. Ook voor vluchtelingen, zoals Orlando het keer op keer uitlegt. Want wie maar één teen op de kade zet is, volgens hem, gelijk een ‘echte Palermitaan’.

Manifesta 12, de nomadische kunstmanifestatie die elke twee jaar een andere stad of streek in Europa kiest, heeft dus deze zomer de Siciliaanse hoofdstad uitgezocht. Of is het andersom, dat Palermo de Manifesta heeft uitgekozen om zich te verrijken met cultuur en een toestroom van aandacht en bezoekers? Het lijkt er wel op.

Palazzo Butera. Foto Cave Studio

Ter voorbereiding op de expositie werd het architectenbureau van Rem Koolhaas, OMA, gevraagd een minutieuze analyse van de stad te maken, over de geografie, haar inwoners, de toestroom van toeristen en migranten, en de economie. Zelfs over de locaties die zijn gebruikt voor films als The Godfather Part III, The Talented Mr. Ripley en Il gattopardo.

De uitgebreide inventarisatie, Palermo Atlas genaamd, dient als basis om het oude, ontvolkte centrum nieuw leven in te blazen. De Manifesta heeft haar toevlucht genomen in de oude paleizen, kerken en theaters.

Chiesa Santa Caterina en Teatro Massimo

In tegenstelling tot veel andere bouwsels is de kerk van Santa Caterina nog wél intact, en niet zo’n beetje ook. Het interieur waarin de persbijeenkomst wordt belegd springt zowat uit elkaar van de Siciliaanse barok. De kerk is met zijn schilderingen en stucwerk van rondzwevende putti, puntgave madonna’s en gespierde heiligen even weelderig gedecoreerd als dat de Italiaanse chic deze ochtend is gekleed, in strak gesneden kostuums en opzichtige jurken. Wat ook geldt voor de discussiebijeenkomst een dag later in Teatro Massimo, het grootste operagebouw van Italië, dat tevens de dubieuze eer heeft hét symbool van maffiapraktijken te zijn geweest, omdat de verbouwing ervan decennialang werd getraineerd.

Opvallend is wel dat, zowel tijdens de persopening als de conferentie, het woord ’kunst’ nauwelijks valt. Sprekers prijzen de ‘open stad’-mentaliteit van burgemeester Orlando, er wordt gesproken over het toenemende ‘dataverkeer’, Sicilië als kruispunt van het Afrikaanse, islamitische en Europese continent, over klimaatverandering en criminaliteit, het ‘veranderende dna van Europa’ en natuurlijk over de toestroom van bootvluchtelingen. Zeker nu net de Aquarius koers zet richting Valencia, nadat de 600 immigranten aan de Italiaanse kust werden geweigerd, onder protest van Orlando.

Palazzo Forcella De Seta. Foto Cave Studio

Je vraagt je af hoe lastig het is om te midden daarvan nog het belang van de kunst te ontwaren? Dreigt deze Manifesta niet, als de zoveelste biënnale, slachtoffer te worden van thematische zwaarwichtigheid en een surplus van maatschappelijke betrokkenheid? Waarin de kunst zich als geëngageerd voordoet, zelfs de suggestie wekt aan de grote mondiale problemen een mogelijke oplossing te geven, maar uiteindelijk niets wezenlijks kan uitrichten, gezien de mondiale omvang van alle problemen?

Palazzo Forcella De Seta

Die omvang en ernst zijn het best voelbaar in het robuuste Palazzo Forcella De Seta, aan de kust. Het is tevens de stilste locatie van deze Manifesta. Niet omdat er geen straatgeluid door de muren dringt, maar omdat de meeste bezoekers verstomd zijn door wat hun wordt voorgeschoteld. Op een aantal schermen heeft het Britse kunstcollectief Forensic Oceanography een deels mislukte reddingsactie van bootvluchtelingen gereconstrueerd, met livebeelden en opgenomen gesprekken tussen de Libische kustwacht, een Italiaanse legerhelikopter en Sea Watch.

Het is een van dichtbij gefilmd, realtime-beeldverslag, waardoor je plots een overweldigende onmacht voelt tegenover dit onrecht, op open zee, in golvend water zover het oog reikt. Een wetteloos territorium, met tegenstrijdige belangen tussen partijen, waarbij uiteindelijk 21 van de 50 mensen voor je ogen spartelend en schreeuwend kopje onder gaan en in stilte verdrinken.

Bezoekers bij het werk van Jordi Colomer in Istituto Padre Messina.

Het palazzo is overigens ook een omgeving uit het sprookjesboek van Duizend-en-een-nacht. Zeker de met islamitische tegelpatronen gedecoreerde palazzozaal waarin de Nederlandse Patricia Kaersenhout een berg van honderden, misschien wel duizenden kilo’s zout heeft gestort. Met een schepje erbij, om wat zout in een bruine zak mee naar huis te kunnen nemen. Uitgaande van de Caribische mythe dat als slaven zout eten, ze lichter worden en als vanzelf terugzweven naar Afrika.

Palazzo Butera

Onder de ongeveer 70 kunstwerken van deze Manifesta, ondergebracht op tien locaties, is niet alles kommer en kwel. Beelden bieden ook enige vertroosting. Of schotelen je een verleidelijke droom voor. Zoals de kleurrijke decoratiepatronen van het kunstenaarsduo Fallen Fruit (David Burns en Austin Young) dat een van de zalen tot een bloeiend paradijs heeft omgetoverd, met alle vruchten en bloemen die er Sicilië groeien.

Vergelijkbaar zijn de aardewerken tegels van Renato Leotta, vol deuken: de afdrukken van de citroenen en sinaasappels die bij hem in de tuin uit de boom zijn gevallen. Of het optimistische videodrieluik van de Nederlandse Melanie Bonajo, over drie krachtige vrouwen die een ‘spiritueel activisme’ beoefenen, variërend van ecologisch boeren tot een cursus varkens aaien.

Casa del Mutilato

Toch zijn er weinig biënnales waarin hoop en wanhoop elkaar zo snel afwisselen. Blijkbaar komt het, voor wie wil aansluiten bij de wereld van vandaag, toch uit op een hoop ellende, zoals het werk van de Spaanse Cristina Lucas in het Casa del Mutilato laat zien. Het ‘Huis van de verminkten’, met zijn fascistische architectuur, is een gepaste omgeving voor Lucas’ video, die laat zien wat ruim honderd jaar bommen gooien uit vliegtuigen heeft opgeleverd.

Ook nu weer zien we een van dag tot dag gemaakte reconstructie in animaties, getallen en stedennamen van luchtbombardementen, all over the world, met als onvermijdelijke ‘hoogtepunten’ de Tweede Wereldoorlog, de oorlogen in Korea en Vietnam. Alles gelardeerd met foto’s van de slachtoffers, het liefst de meest verminkte.

Mocht je de moed hebben het (waarschijnlijk) uren durende kunstwerk uit te zitten, je bent alle vertrouwen in de mensheid verloren. Zelden een werk gezien dat je in zo’n korte tijd zo neerslachtig kan maken. En je tegelijk ook de vraag stelt: wat moet ik hiermee? En dus de vraag oproept wat Palermo, buiten de kortstondige aandacht van een bezoekende kunstelite, met deze Manifesta opschiet.

Istituto Padre Messina

Het is veelal de makke van dit soort exposities, die elke twee jaar ‘iets’ voor een stad of streek willen betekenen: kunstenaars maken maatschappelijk betrokken analyses en beelden en vertrekken dan weer naar het volgende geëngageerde evenement, de stad achterlatend zoals die was.

En toch kan het goed zijn dat het met deze aflevering nu eens anders is gesteld. Of zoals burgermeester Orlando bezweert: ‘Manifesta 12 is geen tijdelijk evenement.’ Op grond van wat hij de afgelopen jaren heeft bereikt – de maffia onder controle, gulle opvang van vluchtelingen, opleving van de binnenstad – moet je hem het voordeel van de twijfel geven. Orlando denkt en werkt in lange lijnen. ‘Vijftien jaar geleden waren we niet klaar voor een tentoonstelling als Manifesta. Nu wel.’

Gemompel

Leest even mee: de bijdrage van Nora Turato is ‘een studie van de stem en performance, die Palermo’s linguïstiek en culturele syncretisme verkent door de kwetsbaarheid van de kunstenaar haar eigen transculturele achtergrond.’ Wat die stem van Turato precies te vertellen had? Geen idee. Niet alleen omdat de tekst onverstaanbaar uit de luidsprekers in de piepkleine San Lorenzo-kerk kwam. Ook omdat de kunstenares ’s morgens vroeg zelf het kerkje binnenliep en onder nog meer onverstaanbaar gemompel de geluidsinstallatie uitzette. Blijkt het werk ook nog eens te gaan over ‘gemompel van onuitgesproken verhalen, mythes en clichés’. Vlek op vlek op vlek dus. 

Alleen al het feit dat de biënnale zich in het centrum heeft gehuisvest is een statement, namelijk dat het mogelijk is om in de voorheen uitgewoonde stad weer nieuw leven te pompen. Op deze locatie maakt alleen het neerstrijken van Manifesta – dus afgezien van welke kunst er wordt getoond – de tentoonstelling al geslaagd.

Dat klinkt cynischer dan bedoeld, maar ook weer een stuk minder cynisch dan al die maatschappelijk verantwoorde videoprojecten die de bezoeker bakken vol mondiale ellende op de mouw willen spelden, zonder je een telefoonnummer voor psychische hulp te verlenen. De tijd dat de kunst een vrijplaats was, lijkt mijlenver achter ons te liggen. De getoonde ellende doet een rechtstreekse aanval op je geweten. En wie is daar niet gevoelig voor?

Het dilemma maakt de bijdrage van Jordi Colomer in Istituto Padre Messina zo verrassend ontwapenend. Het is geen groot onrecht dat hij met zijn videowerk aan de kaak wil stellen, wel het onvermogen om een stad goed te leren kennen, zeker als de rondleider een dilettantische gids is die, hoewel constant ingefluisterd, eigenlijk niets van Palermo weet. Het beeld van een boot vol inwoners, doelloos dobberend op het water, is er een dat beklijft.

Manifesta 12. Diverse locaties in Palermo. T/m 4 november.

Casa del Mutilato. Foto Cave Studio
Meer over