Mama Africa is een artiest en daarmee uit Miriam Makeba zingt totdat ze erbij neervalt

Miriam Makeba noemt zichzelf een rolling stone, zo tolde ze over de wereld en door het leven. Ze werd Zuid-Afrika's beroemdste zangeres en schudde in de jaren zestig de hand van menig belangrijk man....

DINSDAG geeft Miriam Makeba een concert in de Rotterdamse Doelen. 'Laatste Nederlandse optreden', waarschuwt de advertentie. Het persbericht spreekt over 'een afscheidstournee'. En de organisator aan de telefoon, enkele weken van tevoren: 'Ze gaat zich hierna helemaal toeleggen op een project voor straatmeisjes.'

De Zuid-Afrikaanse zangeres hoort het aan en lacht hees. 'Wat weten zij dat ik niet weet? Staat mij iets te wachten? Hoeveel mensen kunnen er eigenlijk in die Doelen? Een paar duizend? Dat lijkt me niks voor een laatste optreden. Een stadion zou gepast zijn. Nee hoor, ik ga gewoon door. Ik blijf zingen tot ik erbij neerval.'

Zelfs al zou ze willen, dan nog zou ze er niet mee kunnen ophouden. Miriam Makeba, de vrouw die ongeveer alle coryfeëen van de jaren zestig de hand heeft geschud, van Malcolm X en Marlon Brando tot J.F. Kennedy en Fidel Castro, de vrouw wier optreden de inauguratie van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid glans gaf, de vrouw die drie maal voor de Verenigde Naties de wreedheden van het apartheidsregime blootlegde, die vrouw, Zuid-Afrika's beroemdste zangeres, is namelijk geen ster.

'Nee, dat ben ik niet, ook al denkt u van wel. Ik moet nog steeds heel hard werken voor mijn geld. Echte sterren hoeven dat niet.'

En al haar hits dan? Die ruim twintig platen en cd's? Haar wereldtournee met Paul Simon? Weer die spottende hese lach. 'Welke hits? Pata Pata was de enige. Ik ben een rolling stone, iemand zonder vaste verblijfplaats. Als je een plek verlaat, dan heb je geen idee wat er gebeurt met wat je hebt achtergelaten. Dan weet je vaak niet waar je geld blijft.'

Miriam Makeba werd in 1932 in Johannesburg geboren en tolde vervolgens door de wereld - en door het leven. Het is onmogelijk haar levensgeschiedenis in enkele alinea's samen te vatten. Ze had er zelf in haar biografie Makeba, My Story 249 pagina's voor nodig, en die ging maar tot 1985. De enige constante was dat ze altijd en overal zong. 'Ik leef om te zingen', luidt het cliché dat ze altijd bezigt.

Aan spectaculaire feiten geen gebrek. Ze trouwde vijf keer, genas twee keer van kanker, had ontelbare auto-ongelukken. Haar dochter stierf in 1985 in haar kraambed.

Eenendertig jaar lang leefde Makeba in ballingschap. Die begon toen het apartheidsregime haar in 1960 geen terugreisvisum wilde geven toen haar moeder in Zuid-Afrika was overleden. De zangeres deed optredens in de Verenigde Staten, dankzij Harry Belafonte, op wie haar zangtalent een enorme indruk had gemaakt.

De VS werden haar tweede thuis. Totdat ze er in 1968 trouwde met Stokely Carmichael, een radicale Black Power-leider. Dat huwelijk leidde ertoe dat ze van de Amerikaanse autoriteiten eenzelfde behandeling kreeg als van de Zuid-Afrikanen: het echtpaar werd beschouwd als ongewenste ingezetenen. De FBI volgde hen. Makeba's concerten werden afgelast. Het stel verhuisde naar het West-Afrikaanse Guinee, bloedheet en straatarm. 'De Fransen lieten niets achter toen Guinnee voor onafhankelijkheid koos. Het was heel zwaar. Daarom ben ik zo sterk.'

In december 1990 keerde ze terug naar Zuid-Afrika. Even was er sprake van dat ze parlementariër zou worden voor het ANC. Ze was een goede vriendin van Nelson en vooral Winnie Mandela. 'Ach, dat waren slechts voorstellen van anderen', zucht ze. 'Maar wat weet ik nou van politiek. Ik ben een artiest en daarmee uit.'

En zo kan het gebeuren dat Mama Africa op 68-jarige leeftijd nog steeds de pers te woord moet staan in een bruin betonnen hotel in Lelystad, waar ze 's avonds moet optreden in een zielloos multifunctioneel centrum.

Makeba zit achter een tafeltje dat is opgefleurd met een plantje. Ze wordt geflankeerd door twee Italianen, van wie er een haar manager blijkt. Liever dan over haar leven praten, zou ze die grauwe zaterdagmiddag naar het Key Biscayne-tennistoernooi op de televisie kijken. Of vertellen over haar achterkleinzoon van twee, die, getuige de foto's van overgrootmoeder, een geboren drummer is.

Maar nee, er wordt gevraagd naar allerlei pijnlijke zaken. Bijvoorbeeld naar haar optreden vorig jaar tijdens het 'Klein Karoo Nasionale Kunstefees' in het Zuid-Afrikaanse plaatsje Oudtshoorn. Daar werd ze met bierblikken bekogeld en uitgemaakt voor 'fokking kaffer'.

'Geen enkele zwarte artiest had ooit op dat festival opgetreden. Ik zong tot ik klaar was en zei toen: ''Jullie die je zo misdragen hebben, jullie zouden moeten weten dat dit het nieuwe Zuid-Afrika is. We proberen allemaal te veranderen, dus iedereen zou moeten veranderen''. Ik was geen moment bang. Als ze me dit jaar weer gevraagd hadden, zou ik weer gegaan zijn.'

Makeba is in haar eigen woorden 'een harde'. Dat blijkt uit het verhaal dat ze vertelt naar aanleiding van een foto die ze van een oude bekende krijgt toegestopt. Het is een tien jaar oud zwart-witplaatje, waarop de zangeres te zien is met een been in het gips. De foto is gemaakt in Brussel, tijdens de beroemde Graceland-tournee met Paul Simon.

'Het ongeluk gebeurde in Detroit. Vlak voordat we het toneel opmoesten, wilde ik naar het toilet. Ik moest rennen en gleed uit. Mijn voet wees daarna de andere kant uit. Een van de zangeressen kwam en probeerde hem weer recht te zetten. Maar het deed alleen maar meer pijn. Paul Simon vroeg wat we moesten doen. Ik zei: geef me een rolstoel. Zo ging ik het toneel op.

'Aan het eind van het concert zongen we Nkosi Sikeleli Africa (toen een Zuid-Afrikaanse strijdlied, inmiddels volkslied) en ik moest huilen van de pijn. Maar de mensen dachten: wat is zij een patriot! Van de concertzaal ben ik de ambulance ingereden. Mijn been bleek op drie plaatsen gebroken. Ik zat acht maanden in het gips.'

Dergelijke anecdoten wil ze nog wel afdraaien. Maar over haar twijfelachtige vrienden uit het verleden houdt ze haar mond. In Guinee werd ze bijvoorbeeld gefêteerd door president Sekou Touré. De man die zij in haar biografie nog een 'een zeer indrukwekkend man' noemt, is de geschiedenis ingegaan als een dictator, wiens wanbeleid zijn land totaal naar de knoppen hielp.

'Wie is er geen dictator?' roept Makeba. 'Zelfs zij die anderen dictator noemen, zijn zelf dictator. Ik wil niet over Touré praten. Als je over hem wilt praten moet je maar naar Guinee gaan. Er is vast een Guinese ambassade hier of in België.

'Ik weet niet waarom mij dat toch altijd weer overkomt. Ik leg steeds maar uit: ik ben geen politicus. Ik weet niets over regeren. Ik weet alleen over het leven, zoals ik het geleefd heb en hoe anderen dat hebben gedaan. En daar wil ik niet over praten.'

Maar ze komt los. 'Ik ben gewoon iemand die ongelukkigerwijs in Zuid-Afrika is geboren, waar wij niet als mensen werden beschouwd. Daar moesten we ons op iedere mogelijke wijze tegen teweer stellen. I live it, I feel it, I sing it, and I speak it. Dat betekent niet dat ik een politicus ben. En als het op politiek uitdraait, dan ligt dat aan hen die zonder mededogen met ons omgingen. Zij bedreven politiek, wij verdedigden ons slechts.'

Oké, geen politiek dus. Wat dan wel? 'Muziek', zegt haar manager. Goed. Wat vindt ze van de nieuwe generatie Zuid-Afrikaanse zangeressen, mensen als Brenda Fassi en Yvonne Chaka Chaka? 'Als je in Zuid-Afrika bent en je sluit je ogen, dan denk je dat je in New York of Los Angeles bent. Wij hebben zo'n rijke cultuur, maar hup, daar gaat die cultuur en daar heb je de hiphop en house en weet ik veel.

'Denkt u dat als ik dommig die Amerikaanse stijlen had nageaapt, zo bekend was geworden? Nee, ik ging naar Amerika en zong klak klik klak (ze doet een paar van haar beroemde Xhosa-kliks). Dat was nieuw. Dat was een andere cultuur, waar mensen in geïnteresseerd waren.'

Haar eigen laatste cd Sing me a Song is alweer vier jaar oud. Ze heeft wel ideeën om iets nieuws op te nemen, zegt ze. 'Maar veel van de oude liedjes die ik zing hebben nog steeds veel waarde, zoals Where have all the flowers gone (Pete Seeger). Mensen houden maar niet op met moorden. Soweto Blues speel ik ook nog steeds, en I shall be released (Bob Dylan).'

En het lied Malcolm X? 'Dat was geschreven door mijn dochter.'

De dood van die dochter, Bongi, heeft Makeba onherstelbaar beschadigd. Bongi was er voor haar dood slecht aan toe. In haar biografie noemt Makeba haar gedrag 'gestoord'. Ze was onderhevig aan extreme stemmingswisselingen, werd broodmager, scheidde, had talloze affaires. Moeder Makeba, die over de wereld en door het leven tolde, voelde zich schuldig.

Haar plan om een centrum op te zetten voor Zuid-Afrikaanse straatmeisjes is waarschijnlijk een soort boetedoening. Als het plan ter sprake komt, wordt ze voor het eerst echt enthousiast. De Italianen moeten zelfs plattegronden tevoorschijn halen.

'Kijk, dit zijn de ideeën en dit zijn de kosten. We gaan een verlaten hostel renoveren. Er zijn een hoop meisjes die op straat eindigen, die 's avonds worden misbruikt. Niemand bekommert zich om hen. We gaan een plek opzetten voor hun rehabilitatie, een veilig onderkomen. We hebben nog veel geld nodig. Daarom geef ik nog concerten, en om zelf te overleven. Ik begrijp niet hoe dat gerucht is ontstaan dat dit mijn afscheidstournee zou zijn.'

Beneden in de lobby van het hotel zegt de Nederlandse organisator van het concert in De Doelen dat hij dat evenmin begrijpt. Twee weken later luidt de advertentie in de krant toch weer: 'Laatste Nederlandse optreden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden