Magistraal, die stok van de g

Ambacht liefdevol vastgelegd

Dat de krulletters op Amsterdamse kroegen zo op elkaar lijken is geen toeval: ze werden gemaakt door maar twee letterschrijvers. Hun werk is nu liefdevol vastgelegd.

Foto Rob Becker

Het mooie aan letterkunst is dat de schoonheid zich vaak op aanraakafstand bevindt. Je kunt er makkelijk lang aan voorbij lopen, tot op een zekere dag iemand je erop wijst. Dan opeens is die Amsterdamse krulletter, de handgeschilderde letter die veel bruine kroegen op de ruit dragen, niet meer gewoon de naam van het café, maar een cultuurhistorisch staaltje van een liefdevol beoefend ambacht.

Foto Rob Becker

Sierlijk

De kroegletter is gemunt tot een fenomeen door de in Nederland wonende Argentijnse grafisch ontwerper Ramiro Espinoza. Hij schreef het boek De Amsterdamse Krulletter en onderzocht niet alleen de oorsprong ervan, maar introduceert ook de eerste gedrukte versie van het complete krulalfabet, in onderkast en kapitalen: een letterproef.

Cafés als De Twee Zwaantjes, Café Karpershoek, Café-Concert Rooie Nelis en Café Helmers - ze hebben hun naam in sierlijke handgeschilderde letters op de ruit. Vooral de hoofdletter C, de f en de g zijn opgetuigd met zwierige en complexe krullen. Het is een consequent handschrift, gebaseerd op het lettertype Cancellaresca. Een lopende cursieve schrijfletter, die zijn oorsprong heeft in de Vaticaanse kanselarij. De variant die in Amsterdam opduikt, is een geheel eigen interpretatie ervan en is met stijlvaste hand twee decennia lang over de stad verspreid.

Foto Rob Becker
Foto Rob Becker
Foto Rob Becker

Letterschilder

Die stijlvastheid is niet gek. Want de letters komen uit één hand. Die van de Amsterdamse huisschilder en typograaf Wim Visser (1912-1987). Een 'volkskunstenaar', schrijf Espinoza. Een selfmade ambachtsman, die voor bierbrouwerij Amstel in de jaren vijftig en zestig caféruiten opsierde. Wie een contract met Amstel sloot, kreeg gratis de kwast van Visser erbij.

Visser was een kalligraaf, een man van het schoonschrift, die ook beroepsmatig diploma's uitschreef. Omdat het vak letterschilder niet veel aanzien genoot, is er weinig documentatie van zijn werk te vinden. Espinoza moet deels speculeren over de bronnen van Vissers kennis. Vaststaat dat hij bekend was met enkele typografische handboeken, maar ook veel naar eigen smaak toevoegde. Vooral zijn stok van de g is magistraal en geheel eigen. Die krullen draaien eindeloos door.

Na Visser nam Leo Beukeboom (1943) het over. Amstel was inmiddels in handen van Heineken. Beukebooms handschrift is gevarieerder dan dat van Visser. Maar onmiskenbaar is ook hier een ambachtskunstenaar bezig. Die met het penseel - zijn schilderhand steunend op zijn andere hand - met groot gevoel voor dosering en spatiëring de letters op de ruiten aanbracht.

Ganzenveer

De krulletter is een klein, maar o zo fijn onderwerp voor een boek. Zeer liefdevol door Espinoza opgeschreven. Hier spreekt een hartstochtelijke letterman. Waar lees je nog een hartekreet als: 'De overgang naar de ganzenveer heeft een dramatisch effect gehad op de opbouw van de stokken van schrijfletters en hun contrast.'

Dramatisch! We praten over een ontwikkeling van tig eeuwen terug, waar de drukpers en digitalisering nog eens verwoestend over heen zouden gaan. En deze auteur lijdt nog onder een nieuw type ganzenveer. Heerlijk.

Het fotowerk in De Amsterdamse Krulletter is van Rob Becker. Die laatste werpt zich op als hoeder van de oude caféruit. Die sneuvelt namelijk steeds vaker door de opkomst van de hoofdstedelijk hipsterhoreca. 'Terwijl u dit leest blijven krulletters verdwijnen', schrijft Becker.

Gelukkig is er dit boek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.