Oog voor detail Dubbele waarheid

Magie, ijdelheid en de vervreemding van dingen zien die er niet echt zijn in het kanaal van Canaletto

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: reflectie.

Detail van het werk ‘Het Canal Grande in Venetië vanaf Palazzo Flangini tot aan Campo Marcuolo’, geschilderd door Canaletto. Beeld The J. Paul Getty Museum, Los Angeles.

Lang geleden, toen er nog geen spiegels bestonden en al helemaal geen selfiemodus op je iPhone, moet een weerspiegeling een magische impact hebben gehad. Je kijkt in een glanzende steen of een wateroppervlak, en je ziet iets wat je nooit zelf zo kunt zien. De reflectie toont iets wat buiten je blikveld valt – zoals je eigen gezicht – alleen dat al zal een gevoel van hogere krachten hebben opgewekt. In vele culturen, en waarschijnlijk ook in Europa, werden om die reden spiegels verbonden aan magie en de goden. De vroegste spiegels werden gevonden in wat nu Turkije is, en waren meebegraven met enkele vrouwen. Voor de Maya waren spiegels een venster naar een andere realiteit, waar de geesten en voorouders leefden. Ook in de oude Chinese cultuur werden spiegels bij mensen in het graf gelegd, om boze geesten te kunnen weren. Nog steeds worden in verschillende culturen (zoals de Joodse) doeken over de spiegels hangen wanneer iemand is gestorven, om duistere geesten te weren. Want die zou je kunnen zien in de spiegel. En nog steeds heeft de spiegel, op zijn eigen hedendaagse manier, macht over ons. Hij helpt ons zien hoe anderen ons zien.

‘Het Canal Grande in Venetië vanaf Palazzo Flangini tot aan Campo Marcuolo’, geschilderd door Canaletto. Beeld The J. Paul Getty Museum, Los Angeles.

Toen ik dit werk van Canaletto zag, vroeg ik me af of er weleens is geschreven over zijn waterreflecties. Hij heeft eindeloos veel grachten geschilderd in Venetië, en het is fascinerend om te zien hoe verschillend hij steeds dat water tot spiegel maakt. Dit schilderij heeft de beste: palazzi worden langgerekte Giacometti-achtige sprieten die zich uitstrekken van de lucht tot de diepte. Het bepaalt het ritme van het hele schilderij. Blijkbaar is het weer zo kalm dat La Serenissima zich dubbel toont; boven en ín het water. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat de grachten daar ooit zo rimpelloos zijn, en tegenwoordig is het sowieso te grijzig groen om goed te reflecteren – behalve ’s avonds – maar wat me vooral boeide is dat Canaletto zo’n verdubbeling van de werkelijkheid hier bijna tot hoofdonderwerp maakt. Dit is gemaakt in de tijd dat bijna niemand, alleen de rijksten in de palazzi, een spiegel hadden thuis. Spiegels waren duurder dan schilderijen van Bellini of Rafael.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

En dit is precies ook de tijd dat Venetië de beste spiegels maakte van heel Europa. Het glaseiland Murano had decennialang een monopolie op de spiegelproductie, dat op straffe van de dood werd bewaakt; spiegelmakers mochten niet zo maar het eiland verlaten. Het echte monopolie was in de tijd van Canaletto al voorbij, omdat het Franse hof toch lucht had gekregen van de spiegelmaakkunde, maar Venetië was nog steeds dé spiegelstad.

De magie, de ijdelheid, de vervreemding van dingen zien die er niet echt zijn; het ligt in de diepte van Canaletto’s Canal Grande besloten. Bijna alle details weerspiegelt hij hier, en vervormt hij zoals water ze vervormt. Maar één niet, en dat is het kleurige figuurtje in blauw en rood op de kade, dat ik toch al niet kon plaatsen. Een kind? Een persoon met een zak in de hand? Als ik bijgelovig zou zijn, zou ik nu de rillingen krijgen dat die in spiegelbeeld onzichtbaar is.

Canaletto

‘Het Canal Grande in Venetië vanaf Palazzo Flangini tot aan Campo Marcuolo’

Circa 1738

Olieverf op doek

47 x 77,8 cm

The J. Paul Getty Museum, Los Angeles

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden