Bernhard Haitink tijdens zijn allerlaatste concert in Luzern.

Klassiek Afscheidsconcert Bernard Haitink

Maestro Bernard Haitink (90) neemt soeverein afscheid in Luzern

Bernhard Haitink tijdens zijn allerlaatste concert in Luzern. Beeld ANP Handouts

Uit de zee van avondtoiletten en maatpakken komt gejuich, na zeven minuten dooft de ovatie. 

Bernard Haitink doet wat hij in zijn 90-jarige leven zorgvuldig heeft vermeden. Hij zit achter een tafel en signeert. Voor zijn neus verschijnt bewonderaar na bewonderaar. Iedereen wil zijn lof voor de beroemde dirigent delen, een enkeling is ontroerd. In de Zwitserse stad Luzern, aan de vooravond van zijn laatste optreden, pept Haitink zichzelf drie kwartier op.

‘Kunt u erbij zetten: voor Kenny?’, vraagt een Engelstalige fan. ‘Pardon?’, zegt Haitink, hij heeft het niet verstaan. Zijn vrouw Patricia schiet te hulp. Op een blanco vel krabbelt ze een tekstje. Met zijn vulpen kopieert Haitink het in het boek dat de bewonderaar hem toeschuift.

Heeft hij toch nog gedoe, de dirigent die in januari meldde dat hij na 65 jaar in het muziekvak met sabbatical ging. In juni, aan de Volkskrant, gaf hij toe dat het een smoes was. ‘Als ik zeg dat ik een sabbatical neem, dan is dat omdat ik niet wil zeggen: ik houd op. Ik heb geen zin in al die officiële afscheidsdingen.’

Sindsdien kijkt Bernard Haitink aan tegen laatste concerten en emotionele vaarwels. In het Kultur- und Kongresszentrum van Luzern, met uitzicht op het Vierwoudstrekenmeer,  slaat hij zich manmoedig door een vernissage heen. Op de valreep presenteren twee Zwitserse Haitinkvorsers  hun nieuwe boek, Dirigieren ist ein Rätsel, gebaseerd op gesprekken met de meester. De maestro incasseert hun lofzang gelaten. Dat hij partituren als geen ander doorgrondt, dat zijn fijnzinnige innerlijk immer mitschwingt. Soms sluit Haitink de ogen, soms lacht hij zijn licht gekwelde lach.

Haitink rust uit na zijn laatste concert. Beeld Guido van Oorschot

Na een halfuur stapt hij met zijn wandelstok naar voren. Met de linkerhand pakt hij een microfoon. Stilte daalt neer over 150 Haitinkianen. De dirigent slaakt een zucht. ‘Zo veel vriendelijke woorden, het maakt me schuw.’ Na opnieuw een zucht vertelt Haitink over het moeilijke afscheid, en over de herinneringen die hem dezer dagen overstelpen. Hij dankt met een kwinkslag. ‘Eerlijk gezegd was ik nooit zo’n fan van mezelf.’  Sympathie golft door de foyer.

In de rij voor een handtekening heeft iedereen zijn eigen Haitinkverhaal. Zoals Dorothea Rée, nu 65 jaar, die als jonge vrouw doodziek in een Berlijns hospitaal lag. Op een affiche zag ze dat Haitink Mahlers Vierde symfonie kwam dirigeren. ‘Ik dacht: als ik ga luisteren blijf ik leven, als ik in bed blijf ga ik dood. En kijk, hier sta ik.’

Of neem Yiran (30), cellist uit China. Zijn docent vertelde hem dat Bernard Haitink de beste dirigent op aarde was. Yiran ging cd’s luisteren en was verkocht. Alleen live heeft hij zijn idool nog nooit meegemaakt. ‘Ik ben zo opgewonden dat ik een kaartje heb.’

Yiran behoort tot de boffers. Nadat de dirigent zijn vertrek had toegegeven, ontstond er een stormloop op de kassa in Luzern. Haitink voor het laatst, met de Wiener Philharmoniker! Dat de beste stoelen bijna 300 euro kostten, maakte even niet uit.

Bernard Haitink signeert in Luzern, aan de vooravond van zijn laatste concert. Achter hem zijn vrouw Patricia. Beeld Guido van Oorschot

Voor de ingewijden is het concert niet zonder symboliek. Willem Mengelberg, Haitinks voor-voorganger als chef van het Concertgebouworkest, begon in Luzern zijn carrière en ligt er begraven. Even verderop, in het dorp Kastanienbaum, bewoonde Haitink jarenlang een landhuis. En dat uitgerekend de Wiener hem uitzwaaien doet hem goed, zegt hij op de vernissage. ‘Bij hen voel ik me zielsgelukkig.’ Deze zomer hebben ze hem tot erelid verkozen. Vergeten was het pijnpunt dat Haitink hun fameuze Nieuwjaarsconcert nooit had willen dirigeren. (‘Bij dit soort glamourzaken toon ik mijn harde kop.’)

In de concertzaal breekt het laatste uur aan. Haitink schuifelt naar de bok en verruilt zijn wandelstok voor de dirigeerstok. Bruckner, Zevende symfonie. Als Haitink inzet, verdampt op slag zijn breekbaarheid. Hij zwaait soeverein, met minimale gebaren. Het lijkt of de Wiener in een melodie van altviolen en cello’s extra melancholie stoppen. Of ze de buik met die gonzende lage hoorns extra willen masseren.

Tegen de Zwitserse gewoonte in springt het publiek na de slotnoot op. Uit de zee van avondtoiletten en maatpakken komt gejuich. Een violist pakt Haitink bij de hand, samen wandelen ze naar de zijdeur. Aan de arm van Patricia keert Haitink terug . Opnieuw af, opnieuw op, en gaandeweg wordt hij steeds bleker. Na zeven minuten dooft de ovatie. Half juni, bij zijn afscheid in het Amsterdamse Concertgebouw, veegde menigeen een traan weg. In Luzern heerst respect, maar blijft zichtbare ontroering achterwege.

Bernard Haitink spreekt na zijn laatste concert. Naast hem zijn vrouw Patricia. Beeld Peter Fischli/Lucerne Festival

Twintig minuten later. Het echtpaar Haitink wandelt de foyer binnen. De dirigent draagt een witte strik boven een casual combinatie. Er wachten dertig intimi, hooguit. Haitink toont zich verrast. ‘Ik dacht dat het hele orkest hier zou zijn’. Hij zakt neer op een stoel, krijgt een glas water, sluit de ogen. Toespraakjes, alweer. Over zijn unieke band met de Wiener. Over een concert dat we nooit, nee nooit zullen vergeten.

Haitink krijgt de microfoon. De camera die filmt voor een BBC-documentaire legt een historische scène vast. De befaamdste dirigent van het moment probeert nog een paar woorden te zeggen. Hij vindt ze amper. ‘Neem me niet kwalijk’, zegt hij na een paar aanloopjes. ‘Ik ben doodmoe, danke.

Hij zet nog een paar handtekeningen, voert nog een enkel kort gesprek. Dan neemt Patricia Haitink haar man bij de arm. Samen wandelen ze weg, over het donkere, gladde marmer van het cultuur- en congrescentrum in Luzern. Het is mooi geweest. Het is klaar.

Haitinks laatste concert kan worden teruggeluisterd via radio4.nl.

Nieuw Haitinkboek

Dirigieren ist ein Rätsel is gebaseerd op gesprekken die de Zwitserse auteurs Peter Hagmann en Erich Singer tussen 2007 en 2019 met Bernard Haitink hebben gevoerd. Deels spiegelt de opzet een eerder boek van de Nederlandse Haitinkkenner Niek Nelissen (Als je het een beroep kunt noemen, 2014). Nieuwe feiten snijden de Zwitsers niet aan, wel presenteren ze aardigheden als de briefkaart in hanenpoten die de 7-jarige Haitink in 1936 naar zijn ouders stuurde. Ze waren met vakantie in de buurt van Luzern. Of je van muziek een beter mens wordt, luidt de slotvraag in het boek. ‘Jazeker’, zegt Haitink, ‘maar slechts heel kort.’

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden