Maerlant voedde vreemdelingenhaat

HET ONDERWERP is zeker actueel. Raymond Harpers dissertatie over Jacob van Maerlants beeld van de vijanden van het christelijk geloof, waarop hij in Leiden promoveerde, laat goed zien hoe zinvol en aanstekelijk onderzoek naar middeleeuws gedachtegoed zich laat verbinden met huidige discussies over de positie van minderheden....

Het is ook een goed idee om juist de dertiende-eeuwse Jacob van Maerlant te kiezen als toetssteen. Er is veel werk van hem bewaard, dat vervolgens sterke invloed heeft gehad op massa's leken aan het hof en in de stad, tot aan het eind van de Middeleeuwen toe.

Maerlant biedt scherp zicht op het collectieve geestelijke bezit, inclusief normen en waarden, van een half-intellectuele middenstand. Dan wordt meteen duidelijk dat er niet zomaar sprake is van rabiate haat jegens heidenen en ketters, waarvoor men de Middeleeuwen in later tijd zo graag wou aanzien.

Zo heeft Maerlant over de antieke heidenen met hun afgoderij ook veel goeds te vertellen. Bloemen kunnen eveneens op mesthopen bloeien. Gods openbaring had tevens voor hen gegolden. Was het niet Plato geweest die bewezen had dat de menselijke ziel niet kon sterven?

Bovendien gebruikte God de heidenen als werktuig voor zijn wraak op de in zonden volhardende mens. Romeinen liet Hij de joden straffen voor de moord op Zijn zoon met de verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70. En Attila de Hun kon zelfs 'Gods wrake' heten, waarmee duidelijk werd gemaakt dat de heidenen in het algemeen ook een vaste plaats bezetten in het goddelijke heilsplan.

Daarentegen is Maerlant zeer negatief over de moslims. Hij beschouwt hen als heidenen nieuwe stijl, aan wie het christendom geen enkele boodschap heeft of hoort te hebben. Hierin toont hij zich, anders dan bij de antieke heidenen, nog negatiever dan zijn bronnen, zeker wanneer hij bovendien pleit voor een totale oorlog tegen de islam. Een dergelijk standpunt is allerminst gemeengoed in zijn tijd.

Maerlant neemt vaak in elk opzicht een wat extremer standpunt in dan zijn bronnen, die over het algemeen uit de sfeer van de Latijnse geleerdheid stammen. Hierbij gaat Harper niet in op de vraag of deze bewerkingstechniek niet veeleer een didactisch middel is ten dienste van de leken die Maerlant op het oog heeft met zijn gebruik van de volkstaal. De massa heeft behoefte aan duidelijke categoriseringen van goed en kwaad, waarbij aanzienlijk minder plaats is voor de nuanceringen uit de Latijnse geleerdenwerken. En dat zou dan betekenen dat Maerlant in dit opzicht eerder als schoolmeester aan het werk is dan als advocaat van radicale standpunten.

Het meest gecompliceerd ligt de zaak bij de joden. Ze horen niet bij de heidenen, want ze delen met de christenen het geloof aan één en dezelfde God. En de joden van het Oude Testament vertegenwoordigen kortweg een voorfase van het christendom en waren dus evenzeer destijds een uitverkoren volk. Alleen de joden nadien, die weigerden Jezus te erkennen als de messias, gingen in de fout.

Schandalig vindt Maerlant het dat er in joodse kringen beweerd werd dat de christenen de joden dankbaar hoorden te zijn voor de slachtoffering van Christus, omdat ze anders niet over een Verlosser konden beschikken. Deze dienst hadden de joden de christenen echter huns ondanks bewezen, want hun intenties bij het doden van Gods zoon waren van een geheel andere aard.

Bleek niet uit Gods verwoesting van Jeruzalem dat Hij zich beslist van de joden had afgekeerd? Ook hier zet Maerlant de agressie tegen de middeleeuwse joden zwaarder aan dan zijn bronnen, zodat het contrast met het oudtestamentische jodendom scherper wordt. Hij voegt voortdurend scheldwoorden toe als 'verwaand tuig', 'schoften' en 'kwaadaardige joden'. Eigenlijk gebruikt hij het woord jood zelf als scheldwoord, zodat hij van iemand ook kan zeggen dat deze 'erger dan een jood is'.

Men zou Maerlant op grond van zulke uitvallen wel een antisemiet kunnen noemen, ook gemeten naar de opvattingen in zijn tijd. De gebruikelijke afkeer van joden heeft doorgaans eerder een religieuze dan een raciale basis: een tot het christendom bekeerde jood gold niet meer als zodanig. Maerlants afkeer is veel agressiever en vertoont trekken van ophitsende verdachtmakerij.

Overigens bleef dat ook bij hem literair droogzwemmen. Joden speelden destijds in de Lage Landen slechts een zeer marginale rol. En Maerlant onderwijst louter op basis van christelijke tradities en de sterk levende behoefte aan mikpunten voor onbestemde angsten. Daarvoor waren de joden extra geschikt, omdat ze nagenoeg onzichtbaar waren en bleven in Maerlants omgeving.

Ook voor ketters is Maerlant nogal streng. Hij toont geen enkel begrip voor hun ideeën. Dat was bij menig ander auteur wel te vinden. Zo benadrukte Vincent van Beauvais, een van Maerlants favoriete zegslieden, dat ketters niet opzettelijk een dwaalleer verkondigden, maar heel oprecht van mening konden zijn dat ze het ware geloof beleden. Het is veelzeggend dat Maerlant een dergelijke passage gewoon onvertaald laat. Raymond Harper heeft alles keurig uitgezocht en gepresenteerd. Dat komt enige spanning in deze studie niet ten goede.

Door de wat schoolse opzet met veel tussentijdse inleidingen, afsluitingen en andere passen op de plaats ontstaan voortdurend herhalingen. Met enkele structurele ingrepen en vooral een wat meer gedurfde hiërarchie in hoofd- en bijzaken zou het boek aanzienlijk aantrekkelijker zijn geworden voor ook anderen dan professionele dissertatielezers.

Is het tevens deze laatste groep die de auteur heeft verleid tot antieke stijlbloemen als 'ten dezen' en 'met den aankleve van dien'? Jammer genoeg komt dit proefschrift daardoor niet verder dan een overzichtelijk opzoekboek met interessante gegevens en zorgvuldige interpretaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden