Macht in VS verliest met Jon Stewart een van haar belangrijkste controleurs

De macht in Amerika verliest een van haar belangrijkste controleurs. Jon Stewart stopt later dit jaar als presentator van de 'The Daily Show'. Zestien jaar lang bediende de komiek de knoppen en hendels van de dagelijkse catharsismachine. Hypocriete, liegende, draaiende en demagogische politici en beroemdheden werden op grappige maar genadeloze wijze door de zuiveringsinstallatie gehaald ter bescherming van de volksgezondheid.

President Obama was in 2012 te gast bij The Daily Show. Beeld EPA

'Het is een geweldig gevoel om dat gif, dat bekertje droefheid dat je 's morgens in je lijf had, kwijt te zijn om zeven uur of half acht 's avonds', zei hij ooit. Zijn reinigingswerk maakte hem tot een politieke factor. Geen hotemetoot vond het leuk door hem te worden aangepakt.

Stewart zelf hield vol dat hij maar een gewone grappenmaker is, die van achter uit de klas propjes schiet. Maar zijn kijkers omarmden zijn satire als volwaardige politieke analyses. In het huidige, versplinterde medialandschap worden tv-persoonlijkheden niet zo gemakkelijk meer een nationale figuur, maar Stewart lukte het.

Hij trok gemiddeld 2,2 miljoen kijkers per avond. Dat was minder dan het avondjournaal van de grote zenders die tussen de 7 en 9 miljoen kijkers hebben. Maar zijn invloed reikte ver. Zijn grappen werden vaak getoond in andere televisieprogramma's. In het Amerika van de checks and balances, vormde hij in zijn eentje een tegenmacht. 'Een noodzakelijke tak van het landsbestuur', schreef New York magazine in 2010.

Stewart, die 52 is, kondigde dinsdagavond zijn vertrek aan. Zijn contract bij Comedy Central loopt in september af. Hij weet nog niet wanneer hij dit jaar precies stopt en wat hij daarna gaat doen. 'Ik heb veel ideeën. Ik ga op een doordeweekse avond thuis eten bij mijn gezin. Naar ik uit meerdere bronnen heb vernomen, zijn dat lieve mensen.'

Wat gaan we missen aan Jon Stewart? 

Rob Wijnberg, hoofdredacteur De Correspondent:
‘Hem. Stewart is extreem grappig en weet haarfijn uit te leggen wat het verschil is tussen de werkelijkheid die de media brengen en de echte werkelijkheid. Hij is de geestelijk vader van de investigative comedy.’

‘Voor mij is hij onvervangbaar. Zijn betrokkenheid, perspectief en opvattingen klinken zo duidelijk door in de show. Dat is de kracht.’

‘Voor de vervanger is het cruciaal dat hij daadwerkelijk vertelt wat hij meent en niet van te voren bedachte grapjes presenteert.’

Harm Edens, presentator van Dit Was Het Nieuws:

‘De schop onder de reet van Fox News, daar trapte Stewart altijd goed tegenaan. Maar ik ga vooral hem als presentator missen. Zijn vakmanschap is groot. Hij neemt zijn ruimte, heeft een uitstekende timing en durft om zichzelf te lachen als hij een slechte grap maakt. The Daily Show zit vol binnenpretjes.’

‘Niemand is onmisbaar, maar dit is wel een groot gemis. Ik benijd de persoon niet die in zijn voetsporen gaat treden. Hij zal het op zijn eigen manier moeten doen, want The Daily Show is Stewarts show.’

Carolien Borgers, cabaretière:


‘Hem. The Daily Show zonder Stewart is als De Wereld Draait Door zonder Matthijs van Nieuwkerk. Dat wordt moeilijk. Stewart is vergroeid met zijn rol en is de beste binnen zijn vakgebied.’

‘Hij duidt de actualiteit zonder belerend te zijn en zet humor in om een gat te dichten tussen hoe het is en hoe het zou kunnen zijn.’

‘Als vervanger denk ik aan een vrouw! Waarom niet? Actrice en comédienne Kirsten Wiig is net weg bij Saturday Night Live en een goede kandidate. Zij is slim, grappig, snel en heeft ervaring.’

Jan Jaap van der Wal, cabaretier en televisiepresentator:


‘Een heel slimme en grappige comedian en een buitengewoon strakke interviewer. Er zijn weinig comedians van 53 jaar die zo scherp en van deze tijd zijn als Stewart.’

‘Natuurlijk is hij te vervangen. Comedy Central is ook niet gek; het programma staat. Een nieuwe presentator zal het programma hooguit wat kijkers kosten.’

‘John Oliver, die hem in 2013 twee maanden verving, is een goede kandidaat. Ook oud-correspondent Larry Wilmore is ook een goede optie. Of comédienne Tina Fey, omdat ze een vrouw is, schrijft en een politieke mening heeft.’

(Door: Merel Buiting)

Met U2-zanger Bono. Beeld AP

Duiding door een komiek

Zijn aanstaande vertrek was groot nieuws. 'Einde van een tijdperk', luidde een kop. In 1999 begon Stewart bij 'The Daily Show'. Hij speelde een nieuwspresentator, maar deed dat zo overtuigend dat veel kijkers hem niet meer als namaak zagen maar als echt. Hij trok veel jongeren. Die kijken nauwelijks meer naar het avondjournaal van de drie grote omroepen (NBC, ABC, CBS) of naar de nieuwszenders op de kabel (Fox, CNN en MSNBC). Nieuws halen ze van internet en voor de duiding gaan ze naar Stewart. Duiding door een komiek.

Dat is zijn belangrijkste nalatenschap: vroeger was het interpreteren van nieuws het werk van journalisten en experts, tegenwoordig gebeurt het ook door satirici. Ter vermaak, zoals Stewart steeds zei, maar voor zijn kijkers ook ter lering. Een nieuwe generatie nieuwsconsumenten maakt niet alleen haar eigen keuze uit de moderne stortvloed van informatie, maar ze heeft er ook geen bezwaar tegen dat nieuws een geheel eigen bewerking ondergaat door beschouwers die niet pretenderen neutraal, onbevooroordeeld of objectief te zijn.

Met een grap creëren de komieken iets wat 'hyperreal' is, zoals de Amerikaanse media-professor Viveca Greene dat tegenover de Volkskrant noemde. Zij vergroten de werkelijkheid uit en daarmee doen ze de waarheid niet geweld aan maar leggen ze haar juist bloot, vindt hun publiek. Een voorbeeld is de Sarah-Palinparodie van Tina Fey uit 2008: die versterkte het idee dat de vrouw uit Alaska ongeschikt was voor het vicepresidentschap. Politieke satire wordt voor steeds meer mensen politieke 'analyse'. Greene: 'Zo smelten tegenwoordig humor, satire, duiding, partijdigheid, entertainment, journalistiek en activisme samen in een steeds heftiger mediacultuur.'

(Tekst gaat door onder de video)

Pistoolhelden

Stewart liep in die ontwikkeling voorop. Zijn protégé Stephen Colbert en Bill Maher volgden hem. Hij stond links van het midden. George W. Bush was een dankbaar doelwit. Zo trad Stewart eens op als gespreksleider in een 'denkbeeldig' debat tussen de presidentskandidaat Bush uit 2000 en president Bush uit 2003. De eerste zei niet de 'lelijke Amerikaan' te willen worden die iedereen zijn wil oplegt; de laatste hamerde op de noodzaak democratie te exporteren naar Irak.

Stewart ontzag Obama echter niet. Toen deze eens kort achter elkaar werd geconfronteerd met schandalen, zei hij steeds dat hij daarvan pas voor het eerst had gehoord in het nieuws, net als iedereen. Stewart geloofde dat niet. 'Het zou mij niet verbazen dat president Obama er pas achter kwam dat Osama bin Laden was gedood toen hij zag hoe hij dit zelf op televisie bekendmaakte.' Volgens Esquire noemde Stewart zich ten onrechte slechts een grappenmaker. Het doet denken aan pistoolhelden uit oude westerns, aldus het blad. Ze doen alsof ze vredige boeren zijn die al dat bloedvergieten haten, maar op het eind hangen ze zes geweren om en lopen ze het stadje in.

Met voormalig minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden