Profiel

Maarten van Rossem, in een vorig leven Amerikadeskundige

Omdat hij het zo leuk weet te brengen, wordt historicus Maarten van Rossem op tv tegenwoordig voor andere rollen gevraagd dan die van Amerika-kenner. Na quiz De Slimste Mens nu weer een serie met broer en zus. Gaat 's mans kunde niet ten onder in lolligheid?

Beeld Pop Marc Visser/Foto Studio V

Sis denkt er het hare van. 'Om welke gaat het?', reageert ze per mail op het verzoek mee te werken aan een profiel van haar broer. 'Ik heb er twee, zoals je weet. Mocht het Maarten betreffen, dan vind ik het een volstrekt overbodige onderneming voor de Volkskrant.'

Ook broer Vincent heeft er weinig zin in, mailt hij. Aan de andere kant: 'Wij moeten alles doen voor de publiciteit.'

De duidelijke taal, met smaak gebrachte weerzin en het gebrom - blijkbaar zijn het familietrekjes. We zullen ze de komende weken veel zien in Hier zijn de Van Rossems, een NTR-programma dat komende vrijdag voor het eerst wordt uitgezonden. De broers en zus laten daarin hun licht schijnen op kunst en architectuur in Nederlandse en Belgische steden.

De kenmerkende presentatie heeft Maarten van Rossem de bekendste hedendaagse historicus en Amerikadeskundige gemaakt, al ruim dertig jaar een lieveling van de Hilversumse studio's. De presidentstrijd van 1984? Maarten van Rossem. Eerste Golfoorlog? Maarten van Rossem. 11 September? Maarten van Rossem. Duiding bij de presidentschappen van Bush sr. /Clinton/Bush jr./Obama? Maarten van Rossem.

De familie Van Rossem. Beeld Wim Kluvers/NTR

De laatste jaren heeft hij zijn spectrum verbreed. Na zijn pensioen van de Utrechtse universiteit in 2008 schreef hij boeken over populisme en nationale identiteit. Daarnaast demonstreerde hij in tal van tv-programma's dat hij een mening over, nou ja, álles heeft.

Van Rossem nam plaats tussen de joelende Oranjefans bij Voetbal International en testte auto's voor het programma RTL Autovisie ('ook met deze Lamborghini sta je gewoon in de file bij Utrecht-Oost'). Als zogenoemde eenkoppige jury van tv-quiz De Slimste Mens praat hij net zo vaak over katten en wijn als over geschiedenis. Iemand heeft de moeite genomen zijn leukste tv-momenten te monteren in een 25 minuten durend YouTube-filmpje dat The Best of Maarten van Rossem heet.

Een graag geziene gast, kortom. Maar in een journalistiek programma als Nieuwsuur is hij al tijden niet meer gesignaleerd. Verhoudt de popularisering van Maarten van Rossem zich dan toch moeilijk tot de rol van deskundige?

'Nee', luidt onomwonden de reactie van Arend Jan Boekestijn, historicus en voormalig VVD-Kamerlid. Hij werkte vanaf 1989 met Van Rossem op de Kromme Nieuwegracht 66, het gebouw in de Utrechtse binnenstad waar tot een paar jaar geleden de opleiding geschiedenis huisde. 'Hij doet zo'n autoprogramma omdat hij van auto's houdt. Dat maakt hem toch geen slechte professor?'

'Maarten was een zeer populaire docent, die de opleiding geschiedenis met zijn tv-optredens landelijke bekendheid gaf', zegt Boekestijn. 'De Universiteit Utrecht is hem veel verschuldigd. Ik heb weleens gehoord dat 50 van de 250 nieuwe studenten speciaal voor hem kwamen.' Van Rossem werd dan ook altijd ingezet op oriëntatiedagen van de opleiding, als uithangbord en studentenmagneet.

Wekten de vele media-optredens nooit wrevel bij collega's? Boekestijn aarzelt. 'Die was er weleens, er zal ook jaloezie zijn geweest. Maar daar deed ik niet aan mee. Als ik merkte dat een gesprek met collega's die richting op ging, liep ik weg.'

Beeld Marc Visser/Studio V

'Ach... de mediaprofessor', sprak een Leidse hoogleraar ooit tegen Van Rossem op een receptie. Ja, dat kwetste hem toch wel, bekende hij in meerdere interviews. Maar hij dacht ook: ach man, van jou heeft nog nooit iemand gehoord.

'Iedereen heeft zijn rol in de wetenschap', zegt broer Vincent van Rossem, architectuurhistoricus en eveneens hoogleraar. Sommige historici schrijven specifieke artikelen voor een klein publiek. 'Die zijn vaak onleesbaar. Als je populaire boeken schrijft, ben je blijkbaar al snel een mediaprofessor.' Boekestijn: 'Maarten heeft een waardevolle bijdrage geleverd met boeken over de Amerikaanse geschiedenis. Hij is geestig en verre van een charlatan. Je kunt veel van hem leren.'

Dat beeld bevestigen drie andere oud-collega's in Maarten zonder masker (2013), een boek van Frénk van der Linden en Pieter Webeling. De drie zijn Van Rossems zielsverwanten, het clubje van de sectie cultuurgeschiedenis dat elke week bij elkaar kwam in de toen nog rokerige kamer aan de gracht. Ze roemen hem als 'ambassadeur van het vak'. 'Hij maakt duidelijk dat geschiedenis leuk én maatschappelijk relevant kan zijn bij actuele debatten', zegt Maarten Prak, hoogleraar economische en sociale geschiedenis.

Toch zijn ze ook kritisch, vooral over de keuzen die Van Rossem de afgelopen jaren maakte. Ze hekelen de minicolleges die hij bij Pauw & Witteman gaf over de Nederlandse koningen in de aanloop naar de kroning van Willem-Alexander. 'Maarten zet Willem I, II en III neer in ieder 7 minuten en dat doet niemand hem na', vindt Ed Jonker, bijzonder hoogleraar grondslagen van de geschiedbeoefening. 'Alleen: de inhoud is naadje.' Zijn kennis van zo'n specifiek onderwerp is ondermaats. 'Dit vak ontwikkelt zich snel op allerlei deelgebieden, dat kun je nooit allemaal bijhouden.'

De deelname aan De Slimste Mens noemt Jonker in het boek 'een dieptepunt'. 'Hij zit als een walrus in de stoel en moet dan over de meest uiteenlopende dingen iets leuks gaan zeggen. Hoe flauw zijn opmerkingen soms ook zijn: het publiek lacht.'

Is het zijn ijdelheid? Die vraag moet Van Rossem in bijna elk interview beantwoorden. Alle verstandige mensen zijn een beetje ijdel, betoogt hij dan. 'Je moet ervan overtuigd zijn dat het enige zin heeft dat je er bent', aldus de historicus anderhalf jaar geleden in NRC Handelsblad.

Beeld Marc Visser/Studio V

Toch is dat niet de reden dat hij zo vaak op tv is, zeggen degenen die hem kennen. Hij heeft een onbedwingbare drang tot zenden, het vertellen van verhalen, ongeacht onderwerp en plek. Hij wil zijn kennis delen met een miljoenenpubliek aan de talkshowtafel, maar zegt ook ja tegen een klein groepje studenten dat hem vraagt voor een boekenclub. En inderdaad: het kan wat hem betreft over alles gaan, ook de onderwerpen waarvan hij minder verstand heeft.

'Op opnamedagen zorgen we dat hij zijn verhaal kwijt kan', zegt Marc Dik, creatief directeur van Sky High TV, het productiebedrijf achter De Slimste Mens en Hier zijn de Van Rossems. 'Wij wijzen een redacteur aan die hem de hele dag begeleidt. Tegen diegene kan hij dan praten over van alles, van zijn nieuwe wasmachine tot de stand van het land.'

Het team van De Slimste Mens zocht een alwetend jurylid, iemand die over alles een mening heeft. Al snel werd aan Van Rossem gedacht. 'We vonden het spannend om hem te benaderen, bang dat hij met ons de vloer zou aanvegen', zegt Dik. 'Ik voorzag dat hij een betoog zou afsteken over de zinloosheid van quizjes bij de publieke omroep. Maar tot onze verbazing was hij vrij enthousiast.'

Beeld Marc Visser/ Studio V

'Zo nu en dan kan hij het in het programma niet laten te zeggen hoe volstrekt onbeduidend het allemaal is. De eerste keer dat hij dat deed, schrok ik wel. Ik dacht: je gaat ons nu toch niet kapot zitten praten?'

Is het niet gek, iemand die afgeeft op een quiz en er tegelijkertijd toch gaat zitten? 'Ik denk dat hij gewoon heel graag zijn verhaal doet', zegt Dik. Het norse is geen pose, benadrukt broer Vincent. 'Thuis is hij niet anders. Daar maakt hij dezelfde spottende opmerkingen, waarom ik vreselijk hard moet lachen.'

In het verleden was het vaak zijn uitgesprokenheid en toon die ertoe leidden dat hij door sommige media werd geweerd. Na 11 september 2001 relativeerde hij de impact van de aanslagen. Hij vond het maar overdreven dat iedereen zinspeelde op een Derde Wereldoorlog. 'We houden erg van relativeren', beet presentator Kees Driehuis hem toe, 'maar het begint ons nu te erg te worden.' De NOS besloot hem een tijdlang op de strafbank te zetten; de Volkskrant nam hem zijn column af.

Op redacties speelt ook vaak de vrees voor overkill, zegt Ad van Liempt, oud-hoofdredacteur van NOVA en eindredacteur van programma's over de Amerikaanse verkiezingen. 'Media nodigen hem graag uit: hij is origineel, beschikt over een enorme hoeveelheid feitenkennis en is heel eloquent. Hij zegt bovendien nooit nee.'

'Er waren perioden dat we hem vaak te gast hadden. We hebben het weer even met hem gehad, verzuchtten we dan tegen elkaar. Dan nodigden we hem een tijd niet uit, tot iemand zei: 'Is het niet leuk om Van Rossem te vragen?' Het ging in golfbewegingen.'

 Daar komen de Van Rossems

In Hier zijn de Van Rossems trekken Maarten (historicus), Sis (kunsthistoricus) en Vincent van Rossem (architectuurhistoricus) langs Nederlandse, Belgische en Duitse steden om hun licht te laten schijnen op de kunst, cultuur en architectuur. De NTR brengt tegelijkertijd een app uit, NTR Routes, waarmee je de routes die de familie aflegt zelf kunt lopen, onder begeleiding van hun korte verhalen.

Toch valt op dat Van Rossem de afgelopen jaren nauwelijks bij de NOS aanschoof en nooit bij Nieuwsuur, NOVA's opvolger. 'Dat klopt', zegt Joost Oranje, hoofdredacteur van Nieuwsuur. 'Niet omdat hij niet goed zou zijn, integendeel. Hij is een eminent historicus die veel van de VS afweet en het ook pakkend weet te vertellen.'

'Maar hij is de afgelopen tijd veel meer dan alleen een Amerikadeskundige geworden', vervolgt Oranje, 'wat hij overigens wel heel authentiek doet. De keerzijde daarvan is dat de kijkers niet moeten denken: ah, daar heb je die meneer van De Slimste Mens, waardoor ze datgene wat hij over de VS zegt, bewust of onbewust, minder serieus nemen. Dan schieten we in Nieuwsuur ons doel voorbij, dus dat wegen we mee.'

Ze hebben met vier voormalige VS-correspondenten bovendien al veel kennis over Amerika op de vloer, benadrukt Oranje. 'Een interview met Amerikanen is ook makkelijk te realiseren: er is veel keus, ze praten meestal goed en het houden van zo'n kruisgesprek is technisch mogelijk.'

Beeld Marc Visser/Studio V

Van Liempt vergelijkt de status van Van Rossem als mediapersoonlijkheid met die van neerlandicus Herman Pleij. 'Die wordt ook nog nauwelijks uitgenodigd om zijn deskundigheid - middeleeuwse literatuur - en des te meer om zijn duiding van de Nederlandse volksaard, omdat hij het simpelweg goed kan verwoorden.'

Datzelfde zie je bij Van Rossem, concludeert Van Liempt. 'Hij blinkt tegenwoordig veel meer uit met zijn eloquentie op welk onderwerp ook, dan als Amerikadeskundige.'

Hier zijn de Van Rossems: vrijdag 6/2, 20.25 uur, NPO2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden