Recensie Klassiek

Luisterend naar Mengelbergs eigen composities schieten vooral schimmen door het hoofd (drie sterren)

Willem Mengelberg

Willem Mengelberg (1871-1951) is de dirigent die het Concertgebouworkest wist te verheffen tot wereldmacht. Vanaf 1895 sleutelde hij liefst een halve eeuw aan de speelcultuur. Minder bekend is dat Mengelberg ook heeft gecomponeerd. Vooral in zijn jonge jaren waagde hij zich aan kamermuziek, liederen, koormuziek en orkestwerk. Maar de dirigentenroem ten spijt hapt het oeuvre al jaren stof.

Biograaf Frits Zwart, auteur van twee dikke boeken, liet het er niet bij zitten. Hij gaf de aanzet tot een box met drie cd’s en twee dvd’s die zijn gevuld met Mengelbergiana. Een verrassing is alvast de documentaire uit 2012 over Chasa Mengelberg in het Zwitserse berggehucht Zuort. De dirigent kwam er graag op adem in zijn zelfontworpen chalet. Leuk om de Chasa nu eens te zien, al plakt de camera rijkelijk lang aan meubels en ornamenten. Vanaf 1944 werd Zuort trouwens Mengelbergs ballingsoord. Hij ervoer hoe snel de roem taant, voor wie in oorlogstijd fout kiest.

Aan Mengelbergs componeerkunst wijdde zijn vriend Gustav Mahler warme woorden. ‘Ik ben ervan overtuigd dat wat u maakt niet slecht kan zijn.’ Fideel van Gustav, maar veel Mengelbergnoten heeft hij niet gehoord. Frits Zwart, beter onderlegd, noemt zijn held liever ‘een gelegenheidscomponist – van klasse’.

Daar is niets aan gelogen, want als de gelegenheid riep - studie, kooruitvoering, feest - kreeg Mengelberg een vlotte pen op papier. Laaf bijvoorbeeld de oren aan de sfeervolle miniatuur Abendlied, op Goethes ‘Über allen Gipfeln ist Ruh’. Hoor verleidelijke maten in de Festliche Messe, een feestmis die Mengelberg in 1895 schreef als stadskapelmeester van Luzern. Stralende orkestkrans met fluitglitters: feeëriek opent het Sanctus.

Maar luisterend naar Mengelberg schieten vooral schimmen door het hoofd. Soms zijn die van tijdgenoten (Strauss, Mahler), soms van reeds lang overledenen (Schumann, Mendelssohn). Een schande is dat niet, maar de zeef des tijds selecteert nu eenmaal streng op originaliteit. Aan sopraan Renate Arends en pianist Jacob Bogaart ligt het dus niet, dat Mengelbergs liederen klinken naar Grieg op een mindere dag. Hoe geweldig een naar Mengelberg vernoemd projectkoor ook zingt, in de welluidendheid zit weinig karakter. En niks mis met Musik zu Radierungen von Rembrandt. Maar je begrijpt waarom het Concertgebouworkest, tot op de dag van vandaag, z’n tijd liever spendeert aan het echte werk.

Klassiek

Drie sterren

Willem Mengelberg

Selected compositions

Attacca

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.