Luisteren naar de kleur van het licht

Luisteren naar de kleur van het licht. Ambient mag weer, de muziekstroming uit de koker van het genie Brian Eno. Het Utrechtse festival Le Guess Who ontvangt drie specialisten van het genre.

Tim Hecker. Beeld
Tim Hecker.Beeld

De term ambient (omringend) had Brian Eno nog niet bedacht, maar de Britse componist en producer - een van de grote muzikale genieën van onze tijd - bracht in 1975 een meditatief stuk uit van ruim een half uur met een al net zo rake omschrijving: Discreet Music.

Discrete muziek, die zich niet opdringt of hard de gehoorgang binnen knettert, maar die zich haast onmerkbaar om de luisteraar vormt, als een omgeving van geluid. Muziek zonder dreunende cadans. Een oneindig rollende golf onderwatergeluid of dat wat een baby in de baarmoeder moet horen: een geruststellend ruisen.

Drie jaar na Discreet Music zou Eno het eerste deel van de baanbrekende platenserie Ambient uitbrengen: Ambient 1 - Music For Airports, gevolgd door Ambient 2 - The Plateaux of Mirror, Ambient 3 - Day of Radiance en Ambient 4 - On Land. Een muzikaal genre was geboren (al bestond ambient-avant la lettre natuurlijk al in eeuwenoude harpmuziek, of in het klassieke werk van Erik Satie tot Terry Riley).

Maar als ambient zou de rustmuziek veertig jaar bij ons blijven: kalmerende troostmuziek waarop je altijd kon terugvallen. Het genre scheerde langs alle muzikale disciplines; langs de dance, langs klassieke muziek dus, langs volksmuziek en soundtracks. En langs jazz, Jamaicaanse dub en new age.

Plato en The Village

De Voorstraat is een van de leukste (winkel)straten van Utrecht. En laat een deel van die leuke straat nu worden verplaatst naar Le Guess Who. De platenzaak Plato en het koffiepaleis The Village bouwen samen de beste hangplek in TivoliVredenburg, onder de roltrappen richting zaal Ronda. Ethiopische en Guatemalteekse topkoffie bij draaisessies van de Plato-dj's? Ja, dat vinden wij lekker.

De ambient zat niet vast aan bepaalde instrumenten of compositiestructuren. Als de muziek maar discreet bleef. Of zoals Brian Eno het eens zo treffend omschreef: 'Ambient is muziek als een deel van de omgeving, net als het geluid van de regen of de kleur van het licht.'

Maar hoe bescheiden en onnadrukkelijk ook: de afgelopen weken verscheen ineens een opvallende reeks briljante ambientplaten - alsof de musici onderling een offensiefje hadden afgesproken. De gitarist en producer Daniel Lanois (vriend van Eno en vormgever van de meest atmosferische U2-platen) kwam met het majestueuze album Goodbye To Language, een oproep er maar eens het zwijgen toe te doen.

En de Noor Geir Jenssen alias Biosphere bracht de verkillende maar beeldschone plaat Departed Glories uit, een eerbetoon aan Poolse oorlogsslachtoffers (zie de cd-recensie in deze V, red.). Zelfs het Britse duo The Orb keerde terug met een harmonieuze ambientplaat genaamd Chill Out, World en ook die titel spreekt boekdelen.

Want de ambient is weer groot en sterk, wie weet omdat we de muziek nu eenmaal nodig hebben om weer tot onszelf te komen. Om de muziekmanie van gestreamde playlists en voorgekookte voorkeurslijstjes het hoofd te bieden, én om weerstand op te bouwen tegen een wereld die van gekte uit elkaar lijkt te knallen.

Misschien ook om die reden publiceerde het grote Amerikaanse muziekblog Pitchfork vorige maand een lijst met de beste vijftig ambientplaten aller tijden - let wel: een maand voor de lichtelijk ontsporende presidentsverkiezing. Brian Eno staat op 1, dat zal niemand verbazen. Maar in de gezaghebbende lijst duiken bovendien drie namen op die volgend weekeinde het Utrechtse Le Guess Who aandoen en ook met die keuze zit het festival dus boven op de tijdgeest.

Wilt u herbronnen op Le Guess Who? Kruis dan in elk geval de volgende namen aan in uw uitpuilende blokkenschema.

Tim Hecker

De geluidsgolven die de Amerikaanse componist Tim Hecker over elkaar laat rollen, zijn niet bepaald lichtvoetig. Op een van zijn mooiste platen Harmony in Ultraviolet uit 2006 laat Hecker de ene na de andere laag elektronische ruis aan elkaar klitten, tot er een loodzware en ondoordringbare dreun uit de luidsprekers glijdt, groots en dreigend.

Zijn stukken klinken soms als treurige kamermuziek die je beluistert vanuit de parkeerkelder onder het concertgebouw, waardoor je alleen nog maar de grondtonen kunt ontwaren. Het is soms zoeken naar de melodie, maar als je die hebt gevonden, wil je er een leven lang in blijven hangen.

Vrijdag 11/11, Ronda.

Fennesz

Rustgevend? Nee. Meditatief? Dat toch wel. Endless Summer van de gelijknamige plaat van de Oostenrijker Fennesz uit 2001 voert je - de titel zegt het al - mee naar je vroegste vakantieherinneringen, aan de hand van pa en ma naar dat Franse strand: soms veilig en vertrouwd, maar soms ook doodeng. De wreed vervormde, meest gesampelde muziek van Fennesz schokt en hapert, alsof hij zichzelf en de luisteraar steeds weer wil laten herstarten. Maar dan komt er ineens een dromerig gitaartje aanzeilen, als dat bootje aan de horizon: niets aan de hand, dream on. Het nummer Rivers of Sand van zijn plaat Venice uit 2004 is net zo mooi en onrustbarend tegelijk, beluister het op YouTube. En bezoek Fennesz op Le

Guess Who.

Donderdag 10/11, Cloud Nine.

Fennesz. Beeld
Fennesz.Beeld

Pauline Oliveros

Een heldin van de ambient, toen de term ambient nog niet bestond. De Amerikaanse Pauline Oliveros maakt al dreunende elektronische muziek vanaf de vroege jaren zestig en 'discreet' is haar werk dan ook niet te noemen. Maar in 1989 bracht Oliveros Deep Listening uit: een geïmproviseerde compositie op harmonica, trombone en wat exotische blaas- en percussie-instrumenten, opgenomen in een onderaardse grot. Daarmee dwong zij zichzelf en de luisteraar letterlijk tot 'diep luisteren', iets dat we dezer dagen veel te weinig doen. Gelukkig kunnen we het bij Oliveros op Le Guess Who weer proberen, bij een op voorhand al memorabel concert.

Zondag 13/11, Hertz.

Pauline Oliveros. Beeld
Pauline Oliveros.Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden