Luchtdirigeren bij de Bätz

Goede kunst hoeft niets te kosten. Deze serie onderzoekt het culturele aanbod in crisistijd. Aflevering 5: de Zaterdagmiddagmuziek in de Utrechtse Domkerk....

‘Vandaag gaan we dansen’, zegt organist Jan Jansen tegen een gezien het zomerweer knap gevulde Utrechtse Domkerk. Een schokgolfje gaat zaterdagmiddag door het publiek, dat toch van respectabele gemiddelde leeftijd is.

Maar de kenners – en dat zijn er veel – weten het al: Jansen houdt in zijn presentaties wel van een kwinkslag en bovendien staan vandaag suites van Bach, Heiler, Alain en Händel op het programma met uiterst dansante titels als Tanztoccata, en Trois Danses. Vandaar. De voeten kunnen in de hardhouten kerkbanken blijven.

De Utrechtse Zaterdagmiddagconcerten, aanvang half vier, zijn een begrip in de orgel-, barok- en koorwereld en volgens de organisatoren ‘een richtpunt voor menig bezoeker aan de stad Utrecht; je kunt je klok erop gelijk zetten’.

De Stichting Zaterdagmiddagmuziek Domkerk verzorgt ruim dertig jaar vrij toegankelijke concerten, en de muzikale traditie van de Domkerk dateert al van 1023, toen die als Romaans Godshuis in gebruik werd genomen voor erediensten en daarbij onder de koele gewelven iedere drie uur, dag en nacht, gregoriaans zingen klonk.

Gezongen wordt er ook nu nog geregeld, door Domcantorij en kinderkoren, maar het spektakel komt natuurlijk van Utrechts trots: het monumentale Grote Bätz-orgel, bouwjaar 1571, gerestaureerd in 1831 en anderhalve eeuw geleden al geroemd vanwege ‘de ronde toon, de doordringende kracht en de mannelijke en deftige toon van het pedaal’.

Gedurende de julimaand van de ‘Utrechtse Orgelzomer 2009’ beproefden gastorganisten van naam het ontzagwekkende zilveren luchtkanon, zo weldadig uitgerust met sexquialter, holpijp en fluitbas, en al werden de pogingen gewaardeerd, een deel van het publiek in de Dom is verheugd over de terugkeer van vaste Bätz-bespeler Jansen. ‘Niets ten nadele van de rest, maar pfff... Jansen wordt weer genieten’, fluistert een heer als iedereen zit en een eerbiedige stilte de organist begeleidt op de trappen naar zijn speelplek.

Als dan de eerste donderende bastonen uit de Passacaglia van Bach door het noordertransept van de Domkerk wentelen, gaan de ogen dicht, worden de handen met de palmen omhoog gericht op het been gelegd en kan het behaaglijk kippenvel intreden. Bij al te enerverende toonopeenvolgingen wordt hier en daar luchtgedirigeerd, en als de Passacaglia na een lange reeks verzengende dissonanten abrupt eindigt en de vrome stilte van de Dom terugkeert, lijkt ook het publiek met een plofje op aarde te landen. Een intensief contact met het hogere is dankzij bemiddeling van Jan Jansen weer tot een goed einde gebracht.

Wie als toevallige zaterdagmiddagmuziekklant de Dom is binnengewandeld, schijnt voorgoed verloren te zijn. Vandaar dat het overgrote deel van de aanwezigen trouwe gast en ‘Bätzofiel’ is, al wil er nog weleens een toerist verdwalen rond speeltijd en een dichte deur vinden op weg naar de uitgang. Hij die om half vier binnen is, blijft binnen, is de gouden regel in de Dom. Geen geschuifel of deurengeklapper tijdens de orgelsessie; de Zaterdagmiddagmuziek gedijt bij sereniteit, en wie het na twee suites niet meer volhoudt kan in de korte pauze tussen de stukken een beroep doen op de portier bij de zij-uitgang.

Die dan wel een collectezak onder de neus steekt, want ‘vrij toegankelijk’ is strikt genomen natuurlijk waar, een vrijwillig te doneren bijdrage bij het verlaten van de kerk wordt zeer gewaardeerd. Gratis wil de Dom graag zijn, maar dan wel voor de minderbedeelde en door financieel onheil getroffene.

Voor hen die het best betalen kunnen geeft de Stichting Zaterdagmiddagmuziek Domkerk ook nog een donatieadvies: met een gift van vijf euro slaat u zeker geen flater.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden