Lowlandsontwerper Hansje van Halem: 'fuck leesbaarheid, ik wil gewoon iets moois maken'

Tentoonstelling in de Bijzondere collecties Universiteit van Amsterdam

De grafisch ontwerper reageert op de tentoonstelling over modernisme in Bijzondere Collecties.

Hansje van Halem: in patterns in de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam Foto Monique Kooijmans

Toegang op eigen risico voor bezoekers met epilepsie. Het staat er echt op de expositie Hansje van Halem: in patterns. Te zien zijn meer dan veertig bontgekleurde prints met een bedwelmende werking van grafisch ontwerper Hansje van Halem (1978). Abstracte lijnen, natuurlijke figuraties of geometrische vormen als een elips of ruit golven in eindeloze herhalingen door elkaar. De kleuren zijn contrastrijk: geel met paars of juist eenvoudig zwart op wit. De patronen bedekken als een psychedelisch behang de muren van de expositieruimte van Bijzondere Collecties UVA, het omvangrijke universiteitsarchief van Amsterdam met vijf eeuwen posters, boeken, atlassen en kaarten en een eigen expositieruimte dus. Zelfs een gezond hoofd kan ervan gaan tollen.

De hallucinogene installatie van Van Halem is een reactie op de expositie Modernism: in print, een grote overzichtstentoonstelling van modernistisch drukwerk uit de vorige eeuw in drie naastgelegen zalen. Van Halem werd gevraagd als de talentvolle vertegenwoordiger van deze eeuw.

Haar ornamentele werk is aangekocht door het Stedelijk Museum Amsterdam en ze ontwierp postzegels en illustreerde voor de VPRO-Gids. Stilistische overeenkomsten met de rigide zakelijkheid van de modernisten zijn er nauwelijks. 'Mijn werk is juist bombastisch en decoratief, met bijna organische vormen en bonte kleuren. Ik voel mij meer verwant met de art nouveau, waarop het modernisme weer reageerde.'

Van Halem laat haar expressieve ontwerpen in kleine drukkerijen vervaardigen op speciaal papier met afwijkende inktkleuren. Tegelijk met haar expositie verschijn haar derde publicatie III; haar eerdere bibliografische kleinoden zijn inmiddels gewilde collector's items.

Hansje van Halem

Deze zomer breekt de Amsterdamse ontwerper door bij het grote publiek als hoofdontwerper van Lowlands. 'Dat popfestival is feitelijk een complete stad. Ik heb het logo ontworpen, maar ook de bewegwijzering, een honderd meter lange tent en zelfs de bumpers die de veejay's gebruiken.'


Een visuele identiteit met zoveel uitingen kan alleen slagen met één helder uitgangspunt, in dit geval een patroon waarop verticale lijnen telkens andere letters vormen. Aanvankelijk wilde Van Halem zelfs de hele Lowlands-huisstijl in zwart-wit uitvoeren. 'Dat bleek om praktische redenen als herkenbaarheid en vervalsingen niet mogelijk.' Door de lijnen dikker of smaller te maken, worden de letters helderder of juist abstracter. 'Een parkeerkaart moet immers sneller leesbaarder zijn dan een groot tentdoek.' Op de website beweegt dit lijnpatroon, waardoor de letters gaan dansen, 'wat natuurlijk heel toepasselijk is voor Lowlands'. Daardoor is het ontwerp flexibel, net als het popfestival zelf. 'De systematiek van lijnen die letters vormen blijft intact. Maar met kleine programmatische ingrepen kunnen de letters er elk jaar toch anders uitzien.'

Hansje van Halem: in patterns in de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam Foto Monique Kooijmans

Kenmerkend voor het werk van Van Halem (in 2003 afgestudeerd aan de Rietveld Academie, Amsterdam) is de zichtbare spanning tussen ambachtelijk handwerk en digitale reproductie. Het lijkt met pen en inkt, of een ouderwetse spirograaf, getekend, maar heeft tegelijkertijd de complexiteit en precisie van een algoritmisch script. 'Ik heb jarenlang als een machine gewerkt en alles met de hand getekend. Nu laat ik de computer dat voor mij doen. Maar alleen patronen die ik ook zelf zou kunnen tekenen.'

Aanvankelijk werkte Van Halem als typograaf en boekontwerper, waarvoor ze diverse keren werd geselecteerd voor de prestigieuze Best Verzorgde Boeken. 'Op een gegeven moment dacht ik: fuck leesbaarheid, ik wil gewoon iets moois maken.' Nu ontwerpt ze in opdracht van de Rijksbouwmeester een metalen hekwerk op Schiphol met een abstract motief van honderdduizenden gaatjes. In Amsterdam-Oost staat een hek waarvan de spijlen letters vormen door kleine ornamenten; in het hele hek is een gedicht leesbaar. 'Het blijft een grafisch patroon, alleen de schaal is anders', zegt van Halem. 'De grenzen tussen de complete vrijheid van een geometrische patronen en een letter die leesbaar moet zijn, dat vind ik fascinerend.'

Hansje van Halem: in patterns

Bijzondere Collecties UvA, Amsterdam. t/m 1 oktober 2017
De bijbehorende publicatie III kan besteld worden via hansje.net, euro 40

Bijzondere collecties

De tentoonstelling Modernism: in print in de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam laat zien hoe de visuele cultuur van de 20ste eeuw is gedomineerd door het sobere en functionalistische modernisme. Aanleiding voor de expositie is het 100-jarige bestaan van De Stijl. Daarnaast zien zijn historische en vaak unieke posters, boeken, postzegels brochures te zien van binnen- en buitenlandse grootheden als Piet Zwart, Wim Crouwel en El Lissitzky.