Lovenswaardige nuancering van het ontstaan van het christendom

Lovenswaardige nuancering

Een halfgeschoolde timmermanszoon. Dat was Jezus volgens Jona Lendering. In Nazaret was geen school, maar vader Jozef werkte in de Romeinse stad Sepforis, niet ver daar vandaan, 'en kan heel wel zijn zoon hebben meegenomen'. Daar had Jezus 'toegang tot de Joodse schriftcultuur'. Het is een opmerkelijk speculatief intermezzo in een boek dat probeert de bronnen zo kritisch mogelijk te benaderen.

Lendering schetst een treurig beeld van de toestand van de Joodse cultuur in die tijd. De Romeinen waren heer en meester, de hogepriester had alle gezag verloren en het jodendom zélf was uiteengevallen in een aantal stromingen. Alleen de Tempeldienst hield de boel bij elkaar. De historicus Flavius Josephus noemt vier partijen: de Sadduceeën, de Farizeeën, de Essenen en een radicale stroming die het volk (volgens hem) naar de ondergang zou voeren. Hij vergelijkt de eerste drie met filosofische stromingen. Dat beeld is, constateert Lendering, heel misleidend. De tegenstellingen hadden niets te maken met filosofie maar alles met de halacha, de juiste wijze van leven. Dat moet ook de kern zijn geweest van Jezus' boodschap. Maar de vier evangeliën, die lang na zijn dood zijn geschreven, houden zich bezig met de vraag wie Jezus was. In zijn halachistische opvattingen waren ze niet geïnteresseerd. Erg revolutionair waren ze overigens niet. Hetzelfde geldt voor de verkondiging van het Koninkrijk Gods. De grote vraag is waarom Jezus dan gekruisigd moest worden. Lendering weet het ook niet.

Nadat de Romeinen in het jaar 70 de Tempel met de grond gelijk hadden gemaakt, was er niets meer dat de Joden bond. De farizese rabbijn Jochanan ben Zakkai slaagde erin het jodendom nieuw leven in te blazen, maar de volgelingen van Jezus wezen hem af. Volgens Lendering had Jezus de val van de Tempel voorspeld en geloofden zij daarom dat hij snel zou terugkeren. Dus waarom zouden ze dan Jochanan gehoorzamen? Korte tijd later duidde de evangelist Johannes de Joden aan als duivelsgebroed. 'Vol wederzijdse vooroordelen leefden ze naast elkaar', schrijft Lendering. De finale breuk liet echter nog twee eeuwen op zich wachten.

Israël verdeeld is een lovenswaardige poging om de standaardopvatting over het ontstaan van het christendom te nuanceren. Jezus kwam niet als een duveltje uit het doosje, en de breuk tussen jodendom en christendom was allesbehalve onvermijdelijk. Lendering is een gedreven verteller, maar hij staat te lang stil bij Josephus, gaat doodlopende zijpaden in en behandelt de ontwikkelingen na 70 net iets te summier. Desondanks maakt hij één ding duidelijk: het had heel anders kunnen lopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.