Lotus in de lage landen

Ieder zijn eigen Boeddha

Ieder zijn eigen Boeddha

Boeddhisme is business geworden, een bron van zelfontplooiing. Dat staat in schril contrast met de maatschappijkritische houding van Nederlandse boeddhisten van vroeger, leert uniek Tilburgs onderzoek. Is het lifestyle-boeddhisme sterk genoeg om te overleven?

Sla een willekeurig glossymagazine open en je vindt er meditatietips om tot rust te komen. Zittend voor een Boeddhabeeldje van de Xenos, onder de geur van verwarmde etherische oli¿n. Een oase van rust te midden van de jacht naar hebben, hebben, hebben.
'In Nederland is boeddhisme de smeerolie geworden van het kapitalisme', is de harde conclusie van Marcel Poorthuis, theoloog en docent interreligieuze dialoog. Het boeddhisme is daarmee ver verwijderd van het boeddhisme dat anderhalve eeuw geleden zijn intrede deed in de lage landen, zegt hij.
Poorthuis onderzocht samen met kerkhistoricus Theo Salemink, vanuit de faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg, hoe er tegen het boeddhisme is aangekeken door diverse bevolkingsgroepen in Nederland in 'Lotus in de lage landen'. Voor dit allereerste historische overzicht van deze levensbeschouwing in Nederland - rijk ge¿llustreerd en gedocumenteerd - kregen de auteurs deze week de gouden erepenning 2009 van het Teylers Godgeleerd Genootschap (opgericht in 1778). Dat was met name voor de periode tot 1940, die nauwelijks onderzocht was.
Dat onderzoekhiaat - in tegenstelling tot omliggende landen - heeft alles te maken met de verzuilde Nederlandse samenleving, denken de auteurs. ,,Wat blijkt,'' vult Salemink aan. ,,is dat de verschillende subgroepen elk een Boeddha op maat schiepen naar hun eigen behoefte en wens."
Rond 1840 was het de doopsgezinde Friese dominee Joast Hiddes Halbertsma die als eerste publiceerde over het boeddhisme. Zijn belangstelling werd gek genoeg niet gewekt door de religie, maar door de taal, het Sanskriet. Aanleiding was dat er begin 19e eeuw 62 oorspronkelijke Sanskrietteksten waren ontdekt door de Britse diplomaat en etnoloog Brian Hodgson, met informatie over het boeddhisme.
Voor die tijd was er enkel vanuit de missie in Azi¿ interesse voor de levensbeschouwing, zegt Poorthuis. ,,Boeddha was al tien eeuwen in het Westen bekend, maar men dacht dat het een katholieke heilige betrof, Josafat genaamd, een verbastering van Bodhisatva. Zijn verhaal is dat van Boeddha, die als de prins Siddharta Gautama opgroeit in een paleis en op een rijtour een zieke, een bejaarde en een dode tegenkomt, wat hem confronteert met lijden en dood.''
Voor dominee Halbertsma was Boeddha een reformator van het hindoe¿sme, die ageerde tegen de brahmanen (priesters), beelden, offers en rituelen. Poorthuis: ,,Hij vergeleek het hindoe¿sme met de rk kerk. Veel Nederlanders hebben nog steeds sterk het idee dat het boeddhisme een soort zuivere hervorming is, ook van het christendom met zijn macht en instituties. Ze cre¿ren daarmee onbewust een soort calvinistisch boeddhisme, dat pretendeert te strijden tegen hi¿rarchie, macht, rituelen en instituties."
Dat is volgens Poorthuis meer een projectie van de eigen behoefte dan dat het te maken heeft met de realiteit in Azi¿. ,,In Tibet zouden ze tot hun schrik institutionele verbanden, relikwie¿n, liturgie¿n en wierookvaten zien."
Eind 19e eeuw vonden antroposofen en theosofen op hun beurt in het boeddhisme een nieuwe spirituele bron als alternatief voor het christendom, waardoor meteen een grote kloof ontstond tussen orthodox protestanten en het boeddhisme. Christelijke anarchisten hadden een politiek motief om het boeddhisme te omarmen. Poorthuis: ,,Door te zeggen dat God in jezelf zat en dat in Boeddha ook de 'Christusnatuur' te beluisteren was, hoefden de anarchisten geen autoriteit te erkennen die buiten henzelf lag."

'Boeddhisme is nu in Nederland de smeerolie van het kapitalisme.'

De christelijke anarchist en dominee Louis B¿hler maakte in dit onderzoek de meeste indruk o

p Poorthuis. Deze predikant te Schiermonnikoog bleek, zo ontdekte Poorthuis met verbazing, door zijn boeddhistische idee¿n aanstichter te zijn van een hevig kerkelijk conflict dat in 1906 leidde tot de oprichting van de Gereformeerde Bond. De bond splitste zich af van de Nederlands Hervormde Kerk omdat haar synode B¿hler niet veroordeelde om zijn idee¿n. ,,De stem die in Christus tot mij spreekt", zei B¿hler, "is zo kosmisch dat die zich niet beperkt tot Jezus van Nazareth". Hij zag de goddelijke aanwezigheid ook in dieren en was daarom pacifistisch en tegen het doden van dieren. Hij verbaasde de plaatselijke vissers door partij te trekken voor de zeehonden. Voor Poorthuis was B¿hler daarmee misschien wel christelijker dan vele christenen die de Bijbel puur als mensgericht vertalen, terwijl de Bijbel volgens hem gericht is op mens ¿n dier.
In 'Lotus in de lage landen' valt op hoe verschillend protestanten en katholieken tegen het boeddhisme aankeken. Orthodox protestantse theologen zien het vrijwel meteen als gevaar, mystiek is een vies woord, blijkt uit vele discussies in (kerk)bladen. Poorthuis: ,,Alles is niet een, is de kritiek. Je moet God God laten en de mens de mens. Mystiek lijkt juist eenwording te beogen". Deze protestantse theologen zien boeddhisme als verkapt katholicisme, waarbij rituelen en goede werken je een plaats in de hemel kunnen opleveren, terwijl dat volgens hen alleen kan door geloof in Jezus Christus en door genade.
In het katholicisme was aanvankelijk ook verzet. Dat blijkt uit studie van uniek materiaal, stapels missietijdschriften, door historicus Salemink. Uniek, want overal elders ontbreekt de katholieke theologische discussie. Na de Tweede Wereldoorlog komt bij katholieken ruimte voor mystiek en de opvatting dat ook in andere religies 'sporen van Goddelijk licht' terug te vinden kunnen zijn,. Dit inzicht bestaat bijvoorbeeld bij de Jezuieten en in Nederlanders kloosters waar zenboeddhisme wordt beoefend.
De belangrijke bijdrage van het boeddhisme aan de avantgarde en de kunst is voor Salemink de grootste verrassing van zijn historische onderzoek. Kunstenaars als Mondriaan en Toorop kwamen met hun verlangen naar een nieuwe identiteit en creatieve inspiratie in het begin van de 20e eeuw uit bij het boeddhisme. Daar vonden zij mystieke idee¿n voor de overgang van stof naar geest, naar abstract werk, een weg om volgens Poorthuis 'door de materi¿le en concrete werkelijkheid heen tot een soort verlichting en abstractie te komen'. In Boeddha zagen zijn een oosterse variant van Jezus, geweldloos en vol mededogen.
In de jaren zestig inspireerde de 'oosterse renaissance' wederom kunstenaars, maar ook jongeren die spirituele inspiratie zochten, voor het eerste op grote schaal. Het zenboeddhisme kreeg invloed op het surrealisme, absurdisme en de abstracte kunst. Salemink vond een verhaal van schrijver Bert Schierbeek over dichter Lucebert die op toneel een glas water boven zijn hoofd omkeert. Dat deed Schierbeek denken aan de Boeddha die hetzelfde deed als antwoord op de vraag naar wie zijn opvolger zou moeten zijn. Salemink: ,,Ook bij Boeddha is plaats voor het absurde en ontregeling van vanzelfsprekende patroontjes in je hoofd."
Een paar decennia 'polderboeddhisme' later is er niet veel overgebleven van de ooit zo maatschappijkritische boeddhisten, zegt Poorthuis teleurgesteld. Het boeddhisme is een 'lifestyle' geworden, een bron van zelfontplooiing, 'verweven met glossymagazines en management'. De Bergrede speelt geen rol meer, dat zegt hem genoeg. ,,De lijn die ons boek laat zien, is dat het boeddhisme het monnikendom centraal zet. Ik zie dan kaalgeschoren jongetjes van 8, 9 jaar in India voor me, met een gele pij aan. Monniken in spe. Dat zijn elementen waar de moderne westerling niets mee kan. Onze maatschappij leeft van uitstel van keuzes. Alles is boeiend, zegt men hier, maar ik ga me niet engageren. Opoffering is leuk voor even, om even goed te ontslakken.

Ik denk zelfs dat de woorden in het bijbelse evangelie: 'wie zijn leven verliest, zal het vinden' dichter bij het oorspronkelijke boeddhisme staat dan wat er nu van het boeddhisme wordt gemaakt."
Mee eens, zegt Salemink, maar hij labelt het neo-boeddhisme toch positiever dan Poorthuis: ,,Ik zie ook die commercialisering, maar tegelijkertijd zie ik - meer dan jij - een bredere groep mensen die serieuze interesse heeft in het boeddhisme als bron voor verdieping en spirituele herori¿ntatie. Een groep die maatschappelijk gericht, pacifistisch en vegetari¿r is, soms zonder dat ze boeddhist zijn en zich bij een tempel aansluiten.
Ik vraag me wel af of deze tamelijk kwetsbare, persoonlijke, spirituele ingestelde groep mensen bestand is tegen de komende jaren van dramatische economische en maatschappelijke crises en polarisatie, vergelijkbaar met de jaren dertig. Ik denk dat orthodoxe religies met hun structuur weerbaarder zullen zijn; van dik hout zaagt men planken. Het boeddhisme is hier daarvoor te sterk individueel gericht, heeft geen infrastructuur, geen hi¿rarchie, geen leiding en geen canon."
Poorthuis knikt: ,,Dat zijn de elementen die het boeddhisme aantrekkelijk ¿n kwetsbaar maken. Groot probleem van het boeddhisme in Nederland zal zijn: hoe cre¿er je een echte gemeenschap en voorkom je de fuik van het soloreligieuze? De gemeenschap is in het boeddhisme onmisbaar, net als in het christendom."
Wil het boeddhisme overleven in Nederland, dan zal het een institutionele, praktische vorm moeten krijgen, vinden beide auteurs. Salemink: ,,Mensen zijn niet zozeer op zoek naar een religie omdat ze leegheid ervaren, merk ik, maar zoeken naar een authentieke spiritualiteit die een vorm krijgt en houvast biedt in het dagelijks leven. Infrastructuur kan ook meditatie als dagritme zijn."

'Groot probleem is: hoe voorkom je de fuik van het soloreligieuze?'

Zie voor vervolg recensie de nevenstaande link.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden