LOSERS EN LONERS

Als gevolg van het onuitroeibare vooroordeel dat artistiek scheppen alleen is voorbehouden aan geniale gekken, is er in films over kunstenaars nooit een normaal mens te vinden....

Woest penselende alcoholici die bij voorkeur in de openhaard pissen. Bebaarde vrouwenhaters die getormenteerd in het marmer beitelen. Een boetserende maîtresse die eenzaam sterft in het gekkenhuis. Op een of andere manier is in een film over kunstenaars nooit een normaal mens te vinden, zoals Gerard Reve zou schrijven. En waarschijnlijk is dat ook niet bedoeling.

Geef een kunstenaar niet de hoofdrol in een film als er een eenvoudig liefdesverhaal verteld moet worden. Kunstenaars zijn nu eenmaal gek, kunstwerken enkel het gevolg van een onnavolgbare scheppingsdrang en de kunstwereld bestaat uit een stelletje idioten waarvan pas achteraf te constateren is of ze wellicht geniaal waren.

Aldus de algemene tendens onder filmregisseurs – tenminste als je af moet gaan op de producties die er door de jaren heen over kunstenaars zijn gemaakt. En dat zijn er ondertussen heel wat. Trendsetters in het genre zijn de creaties van de Engelse steracteur Charles Laughton (in 1936) als een bozige, tragische en onbegrepen Rembrandt, die tegen het einde van zijn leven veranderde in een humane, wijze man; en de legendarische vertolking van Kirk Douglas die in Lust for Life (1956) ‘zijn’ Vincent van Gogh de gekte wel heel nabij laat komen.

Ze hebben voor het genre van de artistieke biography picture de toon gezet, zoals later is gebleken uit de producties over Caravaggio, Gauguin, Camille Claudel en Jackson Pollock. Een voor een tarten ze elke vorm van waarheidsgetrouwheid in hun poging de kunstenaar als een loser en loner neer te zetten, los van maatschappelijke conventies. Appellerend aan het onuitroeibare vooroordeel dat artistiek scheppen alleen is voorbehouden aan geniale gekken, die onder het teken van Saturnus geboren zijn.

In die zin valt Goya’s Ghosts, die volgende week in de bioscopen verschijnt, behoorlijk uit de toon. In weerwil van de suggestieve titel lijken de ‘geesten’ niet zozeer tot die van de Spaanse schilder Francisco de Goya te behoren, maar tot de wereld waarin hij leefde. En dat maakt dat de film van Milos Forman behoort tot een andere categorie dan de populaire biopics van kunstenaars.

Goya’s Ghosts is een zedenschets die zich afspeelt in de Spaanse hoofdstad aan het begin van de 19de eeuw. Het onderwerp van de film is niet Goya of zijn verwarde ziel, maar zijn model en muze Ines die wordt opgepakt door de inquisitie, verkracht door een priester, opgesloten in een gekkenhuis en uiteindelijk (door Goya) wordt vrijgekocht, en dat alles in een wereld die bol staat van opportunisme, wreedheid, onvoorspelbaarheid.

Kortom, alle gekte die normaliter in dit soort films tot het rijk van de kunst behoort, wordt in Goya’s Ghosts op het conto geschreven van de maatschappij waarin ze leven. Een scenario dus dat het genre van de kunstenaarsfilm op zijn kop probeert te zetten. Met de Spaanse schilder in een veredelde bijrol, die zich als een nuchtere rationalist opstelt, een van de weinigen die hoofd koel houdt en de situatie helder overziet. Een situatie die uiterst explosief was: het begin van de 19de eeuw waarin de inquisitie, oud-katholieke sentimenten en Napoleontische oorlogen elkaar afwisselden.

Goya is niet alleen deelnemer, maar meer nog de beschouwer. Formans film staat daardoor, in tegenstelling tot het biografische kunstenaarsdrama, in een andere traditie, waartoe ook films als Girl with a Pearl Earring en Basquiat behoren. Ze handelen meer over de sociale omstandigheden waarin een kunstenaar werkt dan om diens woelige imborst. Zo ondervindt de schilder Vermeer in Girl with a Pearl Earring de druk van een kapitaalkrachtige opdrachtgever, en wordt wonderboy Jean-Michel Basquiat in Basquiat gemangeld tussen collega-kunstenaars, galeriehouders en de museumwereld.

De oorsprong van dit type film ligt al weer zo’n veertig jaar terug. Zoals Lust for Life de oerversie is van de artistieke biopic, zo is Andrej Roebljev de godfather van de historische vertelling rond een enkele kunstenaar. Tarkovski’s film uit 1969 handelt om een iconenschilder die, door een zelf opgelegd zwijgen, de stille waarnemer is van het 15de-eeuwse Rusland. Wat Roebljev daar ziet, doet feitelijk niet onder voor de waarnemingen van Goya vier eeuwen later: een wereld van brandstichtingen, verkrachtingen, oorlog en moord.

Tarkovski heeft altijd beweerd dat zijn Roebljev-observaties model staan voor de ontberingen die het Russische volk ondervond tijdens het communistische regime. Een bewering die van de film een uiterst eigentijds, en tegelijkertijd algemeen menselijk document maakt. Tarkovski nam alles op in zwart-wit, maar liet de film eindigen met kleuropnames van het werk van de schilder zelf. De slotscène levert aantrekkelijke filmbeelden op die je kan zien als de symbolische overwinning van het individuele kunstenaarschap op een onderdrukkende maatschappij. Symboliek die stellig ook betrekking had op Tarkovski’s eigen positie als onderdrukt cineast.

Maar wat Andrej Roebljev echt bijzonder maakt, is de mogelijkheid om door de ogen van een kunstenaar naar de gekte van de wereld te kijken. Met een schildersblik die anders is dan in welke andere film ook. Andrej Roebljev biedt de kijker een analytisch verslag. In gedetailleerde scènes wordt een wereld ontrafeld, die ons aanvankelijk vreemd voorkomt, maar gaandeweg steeds bekender wordt.

Jammer dat deze kijk later geen navolging heeft gekregen. Beeldend zijn de recente historiefilms zeker, maar zonder artistieke vooroordelen niet. Zo oogt Girl with a Pearl Earring als een aaneenschakeling van mise-en-scènes, gebaseerd op de schilderijen van Vermeer, en Goya’s Ghosts als een uitvergroot prentenboek van de Spaanse meesterschilder. Het zijn stijlkenmerken die erop wijzen dat het romantische cliché via de achterdeur toch weer de historische kunstenaarsfilm is binnengeslopen – vergelijkbaar met de dramatische biopics waarmee het genre, als het aan Tarkovski had gelegen, eigenlijk wilde afrekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden