BoekrecensieLopend vuur

Lopend vuur van Jonathan Israel maakt duidelijk dat ideeën belangrijk zijn, maar kanonnen ook ★★★★☆

Beeld Olivier Heiligers

Je moet waarschijnlijk een vermaard historicus zijn om het te durven. Jonathan Israel beschrijft in zijn nieuwste boek hoe een van de founding fathers, Thomas Jefferson, er tot op zijn sterfbed in blijft geloven dat de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd voor altijd als inspiratiebron zal dienen voor democratie, mensenrechten en vrijheid in de rest van de wereld. Is dat optimisme bewaarheid? ‘Voor een antwoord op die vraag is het in een belangrijk opzicht nog te vroeg’, schrijft Israel na ruim zevenhonderd pagina’s. Dat democratie zal zegevieren, staat immers allerminst vast.

Nog een paar eeuwen geduld. Dan weten we misschien meer.

Het lijkt een knipoog naar de beroemde anekdote over de Chinese premier Zhou Enlai. Die werd in 1972 gevraagd naar de betekenis van de Franse Revolutie van 1789. ‘Too early to say’, luidde het antwoord. Later bleek overigens dat de Chinese premier sprak over de Parijse studentenrevolte van 1968, maar dat kan niet verhinderen dat Zhou Enlai nog steeds wordt opgevoerd als toonbeeld van bedachtzaamheid.

Israel is niet alleen een toonbeeld van bedachtzaamheid, maar ook van onbevattelijke werklust. Hoe krijgt de man het voor elkaar? Behalve zijn standaardwerk over de Nederlandse Republiek schreef de Brit ook al vuistdikke boeken over de Verlichting en het Europese jodendom. Nu hij met emeritaat is, ligt er weer een ambitieus en soms meeslepend werk over de invloed van de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd op de rest van de wereld.

De Nederlandse vertaling, Lopend vuur, is goed getimed, precies op het moment dat er weer Amerikaanse vonken overslaan die ook andere landen in vlam zetten, van #MeToo tot Black Lives Matter. Wie wil weten hoe geschiedenis inzet kan worden van polarisatie en revisie kan bij Israel zijn hart ophalen.

De Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd is voor Israel vooral een geschiedenis van ideeën. Er zijn structurele culturele en economische redenen voor de onrust die rond 1775 ontstaat in Amerika, maar uiteindelijk is het ‘een revolutionaire voorhoede’ die bepaalt welke richting het ongenoegen krijgt. Zonder de denkbeelden van mensen als Thomas Jefferson en Benjamin Franklin waren de VS misschien een autoritaire weg ingeslagen. ‘Groeiende onvrede laat zich maar al te gemakkelijk in onthutsend verschillende richtingen dirigeren, blijkt ook vandaag uit wat er in de wereld gebeurt’, aldus Israel.

De VS gaan eind 18de eeuw dus richting een democratische republiek – ‘hoe onvolmaakt ook’ – en ze worden daarmee een inspiratiebron voor revolutionaire voorhoeden in andere landen. Van Griekenland tot Ierland: lsrael ontdekt overal Amerikaanse invloeden.

Lopend vuur biedt een fascinerende blik in de intellectuele achtergronden van de hoofdrolspelers in de Amerikaanse Revolutie. Er zijn twee stromingen. Mensen als George Washington, John Adams en Alexander Hamilton willen onafhankelijkheid van de Britten, maar zijn huiverig voor al te veel invloed van het gewone volk. De andere school, die belichaamd wordt door Jefferson, stuurt juist aan op vergaande democratie, secularisatie en universele mensenrechten.

Israel laat zien hoe vooral die tweede groep enthousiast raakt als ook in andere landen democratische revoluties ontstaan. Franklin en Jefferson verblijven lange tijd in Parijs en worden daar vereerd als helden.

De Nederlandse Verenigde Provinciën hebben het met John Adams als ambassadeur minder getroffen. Anders dan Jefferson schrikt de conservatieve Adams terug voor de Nederlandse patriotten met hun adoratie van het gewone volk en hun afkeer van de ‘aristocratische coterie’ rondom de stadhouder.

Tekst gaat hieronder verder

Beeld Van Wijnen

Jonathan Israel

Lopend vuur – Hoe de Amerikaanse Revolutie de wereld in vlam zette, 1775-1848

Non-fictie

★★★★☆

Uit het Engels vertaald door Arend Smilde

Van Wijnen, 823 pagina’s, €59,50

De democratische revolutie in de Nederlanden loopt uiteindelijk op niets uit. In september 1787 schiet de Pruisische koning de stadhouder te hulp en laat een leger van 20 duizend man de Verenigde Provinciën bezetten. Prinsgezinden nemen de macht over, patriotten worden bruut weggezuiverd.

Onbedoeld laat Israel met die episode zien dat ideeën belangrijk zijn, maar kanonnen ook. Dat blijkt bijna overal. Nagenoeg alle democratische revoluties buiten de VS mislukken.

Het verloop van de Franse Revolutie is de grootste desillusie. Dat koning Lodewijk XVI zijn hoofd verliest onder de guillotine wordt in de VS met afgrijzen gadegeslagen. De koning steunde de Amerikanen een paar jaar eerder nog in de strijd tegen de Britten. Hoe kun je zo iemand onthoofden?

De opkomst en ondergang van Napoleon maakt het niet beter. Als hij eenmaal verslagen is in 1815, komen overal in Europa de monarchie, de aristocratie en het kerkelijk gezag weer aan de macht.

In de VS is dan al een revisie van de geschiedenis ingezet. De Amerikaanse Revolutie wordt voortaan gezien als een exceptionele gebeurtenis die losstaat van revoluties elders. Zeker van de Haïtiaanse revolutie van 1791-1804 willen de Amerikanen niets weten. Slaafgemaakten komen daar in opstand en in sommige gevallen worden daarbij witten op gruwelijke wijze afgeslacht. De toch al geringe animo in de VS om ook slaven hun vrijheid te geven, verdwijnt daarna nog meer naar de achtergrond.

Al te revolutionaire ideeën van sommige founding fathers worden langzaam weggepoetst. Bij iemand als Benjamin Franklin komt voortaan de nadruk te liggen op zijn zakelijke succes en kapitalistische vernuft, niet op zijn pleidooien voor mensenrechten en de afschaffing van slavernij.

De spanning tussen de radicalen en de gematigden in de VS loopt na de ontsporingen in Frankrijk snel op. Complottheorieën die de Franse Revolutie afschilderen als een ‘atheïstische samenzwering’ raken in zwang. Radicale denkers worden in de pers weggezet als ‘adder’, ‘kwal’ en ‘geprostitueerde ellendeling’. Omgekeerd moet een conservatief als Adams het ontgelden als ‘een afstotelijke pedant, grove hypocriet en gewetenloze onderdrukker’.

Wie denkt dat doorgeslagen polarisatie een product is van het moderne Amerika, moet Lopend vuur lezen. Eeuwen geleden was het publieke debat minstens zo hard. 

Of dat geruststellend is? Te vroeg om te zeggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden