museumrecensie earth

Lopen door de zalen van Earth is als surfen op het internet: associatief en vervreemdend (drie sterren)

Als het internet zich nu eens zou manifesteren in de ‘echte’ wereld, en het iets was waar je fysiek doorheen kon lopen, hoe zou dit wereldwijde informatienetwerk er dan uitzien? De tentoonstelling Earth van ontwerp- en kunstenaarscollectief Metahaven (Daniel van der Velden (1971) en Vinca Kruk (1980)) geeft een impressie.

Beelden uit de expositie Earth, van Metahaven. Beeld Metahaven

Verdeeld over vier zalen in het Stedelijk Museum in Amsterdam buitelen beelden en geluiden over en door elkaar heen in ingenieuze installaties. Realistische televisiefragmenten worden lukraak afgewisseld met beeldmanipulaties, zoals je die juist vaak ziet op internet. Uit koptelefoons en luidsprekers klinkt melodische ambient, naast abstracte piep-knars-knorklanken en echt omgevingsgeluid.

Earth is de eerste museale overzichtstentoonstelling van Metahaven. Ze beperkt zich tot zijn recentste werk, dat hoofdzakelijk bestaat uit documentaires, mockumentaries, videokunst en ruimtelijke ontwerpen. Dat het duo een achtergrond heeft als grafisch ontwerper is alleen nog zichtbaar aan de digitale animaties, die een nostalgische jarennegentigesthetiek  vertonen. 

Ook is het werk van Kruk en Van der Velden doorspekt met visuele samples van internet, zoals een tijdbalk die terugloopt, een downloadklok in felle kleuren of een beeldframe dat oogt als een Safaribrowser. 

De films worden hier en daar wandvullend geprojecteerd, dan weer vertoond op losse schermen die op verschillende hoogten in de zaal hangen en soms in een zorgvuldig geënsceneerd decor van vloerkleden of nepbetonblokken. De filmduur varieert van pakweg 20 minuten tot meer dan een uur. Lopend door de zalen val je dus steeds opnieuw midden in films, wat het zappende gevoel versterkt.

The Sprawl (2016, 70 minuten) is een ruimtelijke installatie, waarbij bezoekers tussen hoge zuilen vol kabels en beeldschermen lopen. Sommige beelden zijn overrompelend en opdringerig, zoals nieuwsitems van de MH17-ramp en schokkerige filmpjes van de rijdende Buk-raketten. Maar meteen daarna volgt een abstract en kunstmatig droomlandschap, dat je terugwerpt op je eigen gedachten. 

Beeld uit de film The Sprawl. Beeld Metahaven

Aan de achterkant van de schermen hangen spiegels die de ruimte fragmenteren in filmbeelden en een weerkaatsing van de realiteit. Kortom, een installatie die inderdaad net zo intrigerend en chaotisch is als het internet zelf.

Het recentste werk Eurasia (2018, 64 minuten) is een film die Metahaven schoot in het voormalige Oostblok. Het begint met een nieuwsitem uit Veles, de Noord-Macedonische stad die zich tijdens de laatste Amerikaanse presidentsverkiezingen ontpopte als broeikas van pro-Trumppropaganda. 

Geheel volgens de springerige Youtuberegels belandt de kijker vervolgens in een speech van Eurocommissaris Frans Timmermans, die de Europese nationalisten verwijt dat ze ‘een Europees verleden nastreven dat nooit heeft bestaan’. 

Waarna prompt beelden volgen van de Noord-Macedonische hoofdstad Skopje, die vol staat met spiksplinternieuwe gebouwen met Romeinse zuilen. Om de werking van nepnieuws bloot te leggen, maakt Metahaven hier dankbaar gebruik van vergelijkbaar knip- en plakwerk.

Metahaven heeft gedegen onderzoek gedaan naar de ontwrichtende werking van internet op media en politiek. Maar op de gevolgen ervan gaat de associatieve beeldenstroom niet in. Dat maakt Earth ook ietwat pretentieus. 

Het is alsof je surft door het wereldbeeld van Metahaven, in een bedwelmende en uitputtende internetbinge waarbij feit en fictie nauwelijks nog zijn te onderscheiden. Totdat uiteindelijk de greep op de realiteit wegglipt. 

Waarschijnlijk is dit precies wat de makers voor ogen stond – al wordt ook dat nergens duidelijk. Hoe dan ook laat het de kijker achter met een onbevredigd gevoel: waar heb ik nou precies naar zitten kijken?

Privacy, feit en fictie

Sinds de start van Metahaven in 2004 – een tijd dat internet nog beperkt bleef tot de homecomputer – is dit duo gefascineerd door nieuwe media. De eerste opdracht was het ontwikkelen van een visuele identiteit voor de fictieve microstaat Sealand, een booreiland in de Noordzee dat fungeerde als een eerste datahub en nationale soevereiniteit nastreefde. Het hoort tot de fascinaties van Metahaven: nationalisme, privacy en de vervagende scheidslijn tussen feit en fictie. Actueler: tussen fake news en truth. Metahaven neemt hierbij vaak activistische standpunten in. Internationale roem werd vergaard met de huisstijl voor Wikileaks (2010). Satirische merchandise als peperdure zijden sjaals en stoere T-shirts maakte reclame voor de klokkenluiderssite. De opbrengst van deze producten, die onder meer via eBay werden verkocht, voorzag WikiLeaks van inkomsten na de financiële boycot door banken.

Metahaven: Earth. Stedelijk Museum Amsterdam. T/m 24 februari 2019.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden