Look at the fish

Hoeveel keer heb ik Hellinga, de Amsterdamse hoogleraar neerlandistiek, niet tegen zijn studenten horen zeggen: 'Look at the fish!' Hij riep dat, als we weer eens in onze behoefte geleerd of literair te zijn te veel afdwaalden van de tekst die we lazen....

Pound vindt dit een leerzame anekdote voor ieder die literatuur leest, onderwijst en erover schrijft. Hij is er heilig van overtuigd dat iemand meer over poëzie kan leren door een paar gedichten nauwkeurig te lezen en te herlezen dan door een veelvraat te zijn in de literatuur of door van alles en nog wat over de schrijver en zijn werk te vergaren.

Dat nauwkeurig lezen (close reading) à la Hellinga en Pound is ongetwijfeld erg nuttig. Het doet recht aan de tekst, het gaat er van uit dat goede literatuur uit taal bestaat die geladen is met betekenis, het vermijdt sweeping statements en vage generalisaties. Close reading attendeerde me toentertijd op nieuwe manieren van lezen van duistere gedichten. Essays in het tijdschrift Merlyn, geheel gewijd aan tekstanalyses, werden door studenten druk besproken.

Maar dit grondige lezen stond en staat haaks op een andere, avontuurlijke, meer emotionele vorm van lezen. Een vorm die misschien niet altijd recht doet aan de tekst, maar me wel vrijheid en een rebels gevoel heeft gegeven.

Te lang naar een gedicht kijken kan een gedicht kapot maken. Was ook de vis van Agassiz op het einde niet in verregaande staat van ontbinding? In plaats van een vis te bekijken in laboratoriumsituatie kan men ook diepzee gaan duiken en, gulzig kijkend, in een geheimzinnig licht scholen bont gekleurde vissen langs zich heen laten trekken.

Mijn lezen vertoont over het algemeen weinig systematiek. Soms blijf ik bij een fantastische regel of passage stilstaan en kan de rest me gestolen worden. Onderzoek heeft trouwens uitgewezen dat we, wanneer we lezen, niet van regel naar regel glijden en van links naar rechts kijken maar dat we met onze ogen hapsnap over de bladzijde springen.

Close reading heeft vaak iets onnatuurlijks, maakt de literatuur tot iets verhevens, tot Heilige Schrift. Het lezen van literatuur moet voor mij iets hebben van het genot dat ik had toen ik als achtjarig jongetje voor het eerst gedichten hoorde. Ik was toen langdurig, ziek. Mijn moeder kwam om me te troosten elke dag een paar keer op de rand van mijn bed zitten en droeg dan uit haar hoofd lange, balladeachtige gedichten voor, die ze in almanakken had aangetroffen of die ze van haar ouders had geleerd. Ze gingen over de jagende Hubertus die in het bos een hert met een vlammend kruis tegenkwam, over de wijze waarop de vogels hun koning kozen en over de man die zo iets ergs had gedaan dat alleen de paus hem zijn zonde kon vergeven.

Ik vond dat prachtig en wilde die gedichten ook uit mijn hoofd leren. Met engelengeduld heeft ze toen elke dag met me gerepeteerd. Nog steeds kan ik hele lappen eruit citeren, zoals ik ook reeksen gedichten kan citeren die ik in de declamatielessen op de middelbare school leerde.

Petrarca laat Augustinus ergens zeggen (ik citeer uit het interessante boek van Alberto Manguel Een geschiedenis van het lezen): 'Telkens als je een boek leest en een prachtige passage tegenkomt waarbij je voelt dat je ziel geroerd wordt, of dat je ervan geniet, dan moet je niet alleen op de kracht van je eigen intelligentie vertrouwen, maar jezelf dwingen ze uit het hoofd te leren en ermee vertrouwd te raken door erover te mediteren, zodat je, telkens als je in nood komt te verkeren, het medicijn bij de hand hebt alsof het in je geest gegrift staat. Als je passages tegenkomt die je nuttig voorkomen, streep ze dan duidelijk aan; dat kan dienen als lijm in je geheugen, om te voorkomen dat ze zomaar weer wegvliegen.

Flaubert zei het iets korter: 'Lees om te leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden