Lompe clown Recep lijkt wel een allegorie voor Turkije

De fictieve lompe clown Recep Ivedik krijgt al vijf films lang Turkije aan de slappe lach. De Nederlands-Turkse journalist Erdal Balci is desondanks helemaal klaar met de ook in Nederland populaire filmserie.

De Turkse komiek Sahan Gökbakar (36) introduceerde in 2007 een nieuwe typetje in zijn sketchshow op de Turkse televisie: Recep Ivedik, een harige, lompe en onbeschaafde Turk, een botte hork. Vanwege het succes werd Recep Ivedik van tv-typetje al snel de hoofdpersoon in een speelfilm. En die film werd weer een reeks. Het vijfde deel is inmiddels uit en blijkt de grootste kaskraker van de serie.

Niet alleen in Turkije, maar ook onder Turkse Nederlanders is de film populair. In de eerste week van de vertoning was hij na John Wick 2 en Fifty Shades Darker de bestbezochte film in Nederland. In Amsterdam, Rotterdam en Den Haag waren de voorstellingen meteen uitverkocht en moest Pathé extra zalen inzetten om aan de vraag te kunnen voldoen. In Turkije was Recep Ivedik 5 binnen een paar weken de bestbezochte film aller tijden en zijn er zelfs voorstellingen die ver na middernacht beginnen. Velen willen blijkbaar graag zien hoe hun anti-held in dit deel een politieke, ultranationalistische weg is ingeslagen.

Het was in de eerste maanden van 2008 dat ik de eerste Recep Ivedik zag, in de bioscoop. De Turkse republiek bevond zich destijds misschien wel in de beste periode van haar bestaan. Het land voerde gesprekken over een volledig lidmaatschap van de Europese Unie, er werden camera's geplaatst in politiecellen ter voorkoming van martelpraktijken, het liberale beleid van de islamistische regeringspartij AKP deed zelfs de grootste sceptici geloven dat islam en democratie konden samengaan. Volgens velen in het Westen was Turkije een voorbeeld voor andere moslimlanden die er maar niet in slagen om goed functionerende democratische instituties in leven te houden.

De eerste Recep Ivedik paste prima bij de algemene, optimistische sfeer van het land van toen. De harige Turk grossierde weliswaar in onbehouwen gedrag en beledigende uitspraken, maar hij had het hart op de goede plek en aarzelde niet de portemonnee die hij op straat had gevonden terug te brengen naar de eigenaar aan de andere kant van het land.

Recep Ivedik 2 en 3 zag ik ook, maar bij deel 4 haakte ik af. Het werd te veel van hetzelfde. De dalende bezoekersaantallen hebben de broers Togan en Sahan Gökbakar zich blijkbaar aangetrokken, want met het vijfde deel van de reeks zijn de regisseur-scenarist en scenarist-hoofdrolspeler een nieuwe weg ingeslagen - waarmee ze tevens de ziel van het Turkije van 2017 wilden vangen.

Dat is niet langer het land dat het in 2008 was. In het tweede deel van de regeerperiode van president Erdogan is Turkije in de greep geraakt van economische en politieke depressie. Turkije neemt nu actief deel aan de oorlog in Syrië, in de strijd tegen de Koerdische PKK zijn hele wijken platgebombardeerd, de mislukte couppoging en de daaropvolgende massale zuiveringen van afgelopen zomer hebben de bevolking pessimistisch gestemd. Recep Ivedik 5 van Gökbakar is uitgebracht in een tijd dat de staatsrepressie met de dag groeit.

In lijn met de gebeurtenissen in het land heeft Recep Ivedik zijn imposant grote lijf in een nieuw jasje gestoken. Daarmee brengt hij een welgemeende groet aan het huidige regime van Erdogan. Ivedik begint zijn laatste avontuur op een begrafenis van een bevriende buschauffeur. Zelfs daar lapt Ivedik meteen alle regelgeving, fatsoen en beschaving aan zijn laars, iets wat we van hem gewend zijn. De imam stoort zich aan zijn gedrag en geeft hem een uitbrander. Zoals het een aanhanger van de politieke islam betaamt, houdt Ivedik tegen de imam zijn mond, om zich vanaf dan de hele film lang tegen iedereen als een wild dier te gedragen.

Na de begrafenis verneemt Ivedik dat de buschauffeur voor zijn dood een opdracht had aangenomen: hij moest een groep jonge sporters naar de jeugdspelen in Skopje rijden. Als dat niet alsnog gebeurt, komt de weduwe van de buschauffeur in problemen. Ivedik stroopt derhalve de mouwen op en rijdt de sporters zelf naar de jeugdspelen. Vanaf de eerste minuut probeert hij vervolgens alles en iedereen op een agressieve manier te domineren.

De aartsvijand van Recep.

In de ogen van Ivedik is vijand nummer één de officiële leider van de groep, een hoogopgeleide man die belang hecht aan regels en logica, de sporters zo verantwoord mogelijk wil laten eten en hen in bescherming wil nemen tegen de slechte invloed van chauffeur Ivedik. Die trekt zich daar niets van aan, belooft de jongemannen de lekkerste bonen met rijst en laat de protesterende man door de hele groep uitjouwen.

In het wegrestaurant doet hij vervolgens machineolie in het eten. De sporters worden allemaal ziek, de 'seculiere' leider van de groep draait door en wordt door Ivedik met een muilpeer uitgeschakeld. Hierna heeft Ivedik geen last meer van gezeur over logica en wetenschap en kan hij zijn gang gaan. Hij belt vijf bevriende vrachtwagenchauffeurs die goed in sport zouden zijn, vervangt de zieke sporters door deze vrienden en gaat daarna de strijd aan met Europeanen, die een voor een op vernederende wijze zullen buigen voor de kracht van de Turk.

Een Griek wordt keer op keer door Ivedik ondergekotst. Een Russische bokser krijgt van hem doping in zijn eten, met een uitsluiting uit het toernooi als gevolg. In tegenstelling tot in de vorige films, waarin Ivedik uiteindelijk altijd een goed hart bleek te hebben, heeft hij nu geen enkele spijt van zijn kwaadaardige acties.

De truckervrienden van Recep.

Onder leiding van de Turkse president zijn de Turken de laatste jaren overvoerd met anti-westerse, xenofobe propaganda. Sahan Gökbakar, die zich op Twitter vaak achter het beleid van Erdogan schaart, steekt met deze film de sterke man in Ankara een hart onder de riem. Maar daarmee doet hij ook meteen afstand van zijn werk als komediant. Recep Ivedik 5 is namelijk niet grappig. De personages zijn niet sympathiek, ze zijn allemaal boos en vol rancune.

De enige voor wie je enige sympathie zou kunnen voelen, is de hoogopgeleide groepsleider. De hersenen van deze man worden op een gegeven moment aan stroom blootgesteld zodat hij niet meer kan protesteren tegen wat geweldenaar Recep Ivedik allemaal doet. De Turkse Nederlanders in de Utrechtse bioscoop waar ik de film zag, lachten hardop om deze 'grap'. Zoals de achterban van Erdogan in Turkije er ook de lol van inziet dat tirannie in hun land heeft overwonnen.

Recordaantal bezoekers

'We zitten nu al over de honderdduizend bezoekers in Nederland', zegt Kristian Kossow van het filmdistributiebedrijf Kinostar, 'en dat maakt Recep Ivedik de bestbezochte Turkse film aller tijden in jullie bioscopen.' De Turkse hitkomedie, het vijfde deel in een reeks, draait nu voor de vijfde week in Nederland, in 35 zalen. Ook in Duitsland brak de film records: 530 duizend bezoekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden