Loe de Jong 1914-2005

Te weinig krediet voor De Jong

Als het woord workaholic niet bestond, had het voor Loe de Jong moeten worden uitgevonden. Hij werkte 33 jaar aan het schrijven van een meer dan 16.000 bladzijden omvattende geschiedenis van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Loe en zijn tweelingbroer Sally waren uitblinkers op het Amsterdamse Vossius-gymnasium. Ze hadden er een hechte vriendengroep, waartoe onder meer de latere hoogleraren Willy Pos en Sem Dresden, musicus Marius Flothuis en Meik de Swaan (vader van Abram) behoorden. Geschiedenisleraar Jacques Presser had bij Loe de liefde voor zijn vak weten te wekken. Nog tijdens zijn studie werd Loe redacteur bij het weekblad De Groene Amsterdammer. Hij was daar al gezichtsbepalend toen op 10 mei 1940 nazi-Duitsland Nederland binnenviel.

Zijn biograaf Boudewijn Smits brengt De Jongs veelzijdige activiteiten gedetailleerd in kaart: presentator van Radio Oranje in Londen. Directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, buitenlandcommentator van weekblad Vrij Nederland en de VARA, scenarioschrijver en presentator van de serie De Bezetting (van 1960 tot 1965 op tv uitgezonden en ook in boekvorm gegoten). Tussendoor schreef hij het scenario voor Bert Haanstra's film De overval. En hij is de auteur van Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (13 delen), zijn magnum opus. De Bezetting prijkte op bestsellerlijsten nog boven Ik, Jan Cremer.

Ook De Jongs persoonlijke leven wordt door biograaf Smits uitvoerig en vaak treffend in beeld gebracht. Zoals de taferelen uit zijn huwelijk met Liesbeth Cost Budde, die hij in 1939 ontmoette. 'Ze was lang en slank en ze had (...) een gezicht om te kussen.' Loe was in zijn privéleven introvert, nogal zwijgzaam. 'De kinderen grapten dat hun huistafel de enige plaats in Nederland was waar niet over de oorlog werd gesproken.' Kort na De Jongs 65ste verjaardag werd Liesbeth ernstig ziek. Smits: 'Het Koninkrijk vlotte ondanks haar ziekte zonder noemenswaardig oponthoud. Loe schreef aan de eettafel, terwijl Liesbeth op bed lag.'

Hij deed wel de boodschappen en leerde koken. Met zijn tweede vrouw, Riel van Duren bezocht hij Auschwitz in gezelschap van prins Claus. De De Jongs waren bevriend met Beatrix en Claus.

Smits laat bewonderaars en critici aan het woord, staat stil bij controverses die De Jong heeft opgeroepen en geeft zelf ook commentaar. Vooral dan slaat hij de plank geregeld mis.

De Jong heeft zijn geschiedwerk omschreven als óók 'gesublimeerd verdriet'. Door 'puur toeval en geluk', aldus Liesbeth, wisten Loe en zij op 14 mei 1940 uit IJmuiden naar Engeland te ontkomen. Duizenden anderen hadden dat tevergeefs geprobeerd, onder wie Loe's ouders en zusje (die later in Auschwitz werden omgebracht) en zijn vrienden Meik en Henny de Swaan (die als onderduikers overleefden). Tweelingbroer Sally en zijn vrouw vluchtten zonder succes eerst naar Zwitserland, daarna naar Spanje; ze werden opgepakt en vonden de dood, zij in Auschwitz, hij, na een dodenmars, ergens in Duitsland.

Zonder twijfel hebben deze gebeurtenissen Loe de Jong ertoe aangezet alles te willen weten over die vijf rampjaren. 'Zijn emotie', schrijft de biograaf, 'overheerste, ook als onderzoeker, en daardoor kwam de nieuwsgierigheid die bij veel onderzoekers uitgangspunt is, op het tweede plan.' Deze kritiek is van toepassing op De Jongs fameuze uitglijder, zijn deels onjuiste oordeel uit 1978 over het gedrag tijdens de oorlog van de politicus Willem Aantjes die door zijn toedoen zijn politieke carrière in rook zag opgaan. Maar in zijn wetenschappelijke werk was De Jong - Smits schetst het elders - uitermate zorgvuldig.

Wat Smits vooral dwars zit, is De Jongs 'politiek-morele visie dat verzet goed was geweest en onderdrukking en collaboratie onmiskenbaar fout.' Deze tijdgebonden maar nog altijd breed gedeelde visie laat onverlet dat De Jong in een veelomvattend, soms oubollig geschreven, maar genuanceerd en gedetaill

eerd relaas de geschiedenis van Nederland in de Tweede Wereldoorlog heeft geboekstaafd. Dit werk zal nog lang aanleiding geven tot diepergaand onderzoek en historisch debat. Maar niet volgens Boudewijn Smits die zich kapot ergert aan 'volksopvoeder' en 'spindoctor' De Jong, wiens levenswerk 'een versteend oorlogsmonument (is) geworden'.

Dit onterechte, keiharde oordeel doet afbreuk aan deze biografie; Loe de Jong heeft beter verdiend.




Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden