'De heks van Almen'.

ReportageDe heks van Almen

Locatietheater over heksenverbranding met een 21ste-eeuwse heks

'De heks van Almen'.Beeld Vincent Tollenaar

Theatermakers Achterhoek verbindt in De heks van Almen een oudere generatie vrouwen met de jongere.

Op het idyllische kerkpleintje midden in het Achterhoekse dorp Almen staat de komende weken een brandstapel opgesteld. Er staat ook een grote, open kar waarop toneel kan worden gespeeld. Zoals in vroeger tijden de artiesten met hun wagens langs dorpen en steden trokken om daar hun kunsten te vertonen. In een zomer waarin veel locatietheater vanwege strikte coronaregels is afgelast, heeft Almen zowaar zijn eigen openluchtvoorstelling: De heks van Almen, gespeeld door Theatermakers Achterhoek. Elke avond voor 65 mensen die keurig op afstand van elkaar zitten, met rechts de Apotheekhoudende Huisartsenpost Almen en links de Julianaschool, zo’n schoolgebouw uit een plaatjesboek van Ot en Sien.

Wat er hier onder de lindebomen wordt getoond, is geen vrolijk zomervertier, maar de gruwelijke werkelijkheid van lang geleden. In 1472 blijkt in Almen, op deze locatie nota bene, vlak bij deze kerk, de eerste heksenverbranding in Nederland te hebben plaatsgevonden. Na dertien dagen te zijn gemarteld, werd Aleida, de dienstmaagd van de pastoor, levend verbrand. Vlak daarvoor mocht ze nog haar galgenmaal nuttigen: witte wijn en witbrood.

Prachtig materiaal natuurlijk voor een nieuwe Nederlandse speelfilm, maar Theatermakers Achterhoek heeft er een intieme voorstelling van gemaakt, waarbij de locatie boekdelen spreekt. 

Nadat in 1472 in Almen voor het eerst in Nederland een heks werd verbrand, volgden er naar schatting nog 250 in tweehonderd jaar tijd. Dat is relatief weinig, gezien het grote aantal vrouwen dat elders in Europa werd verbrand. In de voorstelling wordt verwezen naar Heksenhamer, een boek uit de 15de eeuw waarin gedetailleerd wordt beschreven waarom een vrouw veroordeeld kan worden en welke folteringen van toepassing zijn, waaronder het uittrekken van nagels.

Deze recent ontdekte heksenverbranding houdt de Almense gemeenschap al een paar jaar bezig. De thans gepensioneerde rechter mr. Elsje August de Meijer dook in de geschiedenis en schreef er een essay over. Pikant detail: Meijer woont nu in de pastorie waar ooit Aleida en de pastoor woonden. Samen met hun dochter overigens: de pastoor had het celibaat geschonden, maar kreeg absolutie. Aleida was mogelijk ook vroedvrouw en werkte veel met kruiden en elixers. De combinatie van kruidenvrouwtje, vroedvrouw en vooral het feit dat ze met de pastoor het bed deelde, moet in die tijd tot de beschuldiging van hekserij hebben geleid.

Moeder en dochter zijn ook de twee personages die in De heks van Almen te zien zijn. Actrice en schrijver Manja Bedner (53): ‘Ik heb meer dan dertig boeken over hekserij en de Middeleeuwen gelezen en ben hier ongeveer twee jaar mee bezig geweest. Uiteindelijk zijn er drie versies van het script geschreven. Halverwege het schrijfproces kwamen we erachter dat Aleida en de pastoor een buitenechtelijk kind hadden en toen kozen we voor die moeder en dochter. Daarna zijn we op zoek gegaan naar een jonge actrice die de rol van dochter kon spelen en kwam Marloes IJpelaar op ons pad. Mede door haar inbreng hebben we de link tussen toen en nu kunnen uitbreiden. Marloes noemt zichzelf namelijk een heks.’

Pardon?

‘Jazeker: heks’, zegt Marloes IJpelaar (25), in 2018 als actrice afgestudeerd aan de HKU in Utrecht. ‘Er is een steeds groter wordende stroming van eigenwijze, eigenzinnige jonge vrouwen die zich heks noemt. Zij houden zich bezig met de natuur, de kracht van kruiden, de maandstond, hormonenhuishouding, gender en dan vooral vanuit hun eigen kracht. Dat heeft dus niets te maken met klederdracht of vliegen op een bezemsteel. Mijn collega’s hier hebben twee maanden geprobeerd het woord heks uit mijn hoofd te praten, maar dat is niet gelukt.’

Heleen Verburg (56), die voor Theater Zeelandia stukken schreef als Coupure en Een nieuwe god, regisseert De heks van Almen. ‘Wij waren gechoqueerd toen Marloes dit allemaal vertelde. Wij zijn van een oudere generatie vrouwen en hebben ons jarenlang verzet tegen begrippen als heks, ook vanuit een sluimerende angst niet gehoord of begrepen te worden. Op die feministische golf dreven wij mee. Wij hebben als het ware de grond omgeploegd, zodat jonge vrouwen als Marloes daarop nu in alle vrijheid kunnen bloeien. Doordat zij hieraan mee ging schrijven, konden wij in de voorstelling ook een brug slaan van Almen in 1472 naar de huidige generatie.’

Tijdens een doorloop (openbare repetitie) van de voorstelling blijkt dat de brug tussen toen en nu goed werkt. Regelmatig stappen de actrices uit het historisch verhaal en stippen hedendaagse onderwerpen aan - over de positie van vrouwen, de #MeToo-beweging, sociale media en de botoxindustrie. Als Manja Bedner en Marloes IJpelaar moeder Aleida en haar dochter spelen, wordt veel duidelijk over de ernst en barbarij van heksenvervolgingen en de rol van de kerk daarin. Als ze zichzelf zijn zoomt de voorstelling in op hoe een oudere en jonge generatie vrouwen elkaar uitdaagt en nodig heeft.

Almen is ook het dorp waar dichter A.C.W. Staring (1767-1840) woonde. In zijn gedicht De Hoofdige Boer staan de volgende versregels:

‘…van toen de Meid per bezemstok,

Den schoorsteen uit daar overtrok,

Tot, na verloop van eeuw en dag,

De Tooverkunst begraven lag…’.

Daarin wordt duidelijk gerefereerd aan de heksenverbranding van drie eeuwen eerder. Starings gedicht is destijds mede aanleiding geweest om de zoektocht naar Aleida te beginnen. Ook aan het eind van de voorstelling eindigt ze weliswaar op de brandstapel, maar de toneelspelers in Almen hebben haar alsnog alle eer bewezen.

De heks van Almen is te zien t/m 6/9 op het kerkplein van Almen. Informatie en tickets: www.kamertheater.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden