Lobbes in een wereld van beesten; HUGO CLAUS REVANCHEERT ZICH MET HECHTE VERVOLGROMAN

DE SAMENLEVING is een ziekenboeg. De mot zit in de mythe. Alleen een enkele arme van geest, die door zijn gebrek buiten het maatschappelijke spel valt en derhalve vrij blijft van corruptie, mag nog aanspraak maken op deernis....

Hugo Claus, uit wiens werk bovengenoemde mentaliteit spreekt, en België zijn tot elkaar veroordeeld. Het land van de westenwind en de vieze vette varkens levert er keer op keer de klinkende bewijzen voor, dat de schrijver zijn eigenaardige combinatie van poëzie en rauwheid, van schrijnende schoonheid niet ver van huis heeft hoeven zoeken.

Zo verwonderlijk was het dan ook niet dat Claus in de roerige tijd dat zijn roman De geruchten (1996) verscheen, verklaarde dat de schandalen waardoor België wereldnieuws werd, hem niet hogelijk verbaasden. Had hij ooit beweerd of gesuggereerd dat zodanige uitwassen in zijn vaderland ondenkbaar waren? De mens is een hinkepoot, een kluitje mensen vormt een lazaret, en het verdriet van België - enfin, hij zou daar een dik boek over vol kunnen schrijven.

Dat heeft hij al gedaan, in 1983. We moeten daar zijn voor de grote gooi. Erna schreef hij volop door, met de wisselende kwaliteit die zijn productie altijd tekent. Mooie verzen, toneelstukken, verhalen en romans worden niet zelden afgewisseld door flutverzen, flauwekulstukken en flodderproza.

Niet altijd kan Claus het schmieren laten. Hoeft ook niet, zal de liefhebber tegenwerpen, bij een man die zo'n omvangrijk aantal titels heeft geschreven. Toch gaat het ook niet aan om, zoals bij de receptie van De geruchten wel gebeurde, er het hele oeuvre bij te slepen om de meligheden en onevenwichtigheden die de roman kenmerkten, weg te redeneren of zelfs te rechtvaardigen.

Na de publicatie van die roman, die Claus de Libris-prijs opleverde (waarmee Nederland zich barmhartiger toonde dan België, dat de Gouden Uil aan A.F.Th. van der Heijden toebedacht), begon hij een feuilleton in het Vlaamse ochtendblad De Morgen. Dat is nu gebundeld: Onvoltooid verleden, bevattende nog minder tekst dan De geruchten, en er in die zin op voortbordurend dat een paar personages uit het bekroonde boek, dat in de jaren zestig speelt, weerkeren in de zojuist verschenen roman, die aan het zeer nabije verleden is gelieerd. Geen reden om te staan trappelen van voorpret. Een vervolg op de folkloristische ongein (de dranklustige priester, de gleufjesgekke postbode, de dwergachtige grootgrondbezitter) en de onafgewerkte tekstlappen van De geruchten belooft niet veel goeds.

Het is of Hugo Claus aan zijn eigen wet heeft willen beantwoorden door zich op dit onverwachte moment te revancheren. Onvoltooid verleden is een hechte roman, waarin hij zich geen ruimte permitteert voor grollen van een cent of een noodoplossing als het personage Wij, dat in De geruchten de losse eindjes aan elkaar moest komen knopen. Claus heeft zich ditmaal beperkt tot het notuleren van een verhoor (de ene man stelt vragen, de andere biecht op), een vorm die de spanning opvoert. Zijn toneelschrijverstalent heeft hij ten volle kunnen aanwenden in deze dialoog voor twee heren.

In De geruchten pruttelde de motor. In Onvoltooid verleden is Claus warmgedraaid. Hij concentreert zich op Noël Catrijsse, de broer van René die in De geruchten met een geheimzinnige ziekte uit de Congo terugkwam naar zijn geboortedorp Alegem. Noël is de jongen die in zijn jeugd van de tandem is gevallen en zijn hersenpan beschadigde. De zot die op het krediet van Claus kon rekenen, en die op het eind van de vorige roman trouwde met kapster Alice Rombouts.

De twee zijn verhuisd naar Gent, maar het geluk heeft geen stand gehouden. In de tijd dat de media aan één stuk berichten over vermiste meisjes, is Noël zijn Alma ook kwijt. Ze is plotsklaps uit zijn leven vertrokken, met medeneming van de kat Caramel.

Men kan trouwen en verhuizen; loskomen van het verleden is een andere zaak. De aandoenlijke Noël werkt als magazijnbediende in een kantoorboekhandel, en woont in een gehorig huis. We leren hem kennen als de lobbes in een wereld van beesten. Nog altijd heeft hij moeite om zijn geheugen op orde te houden. In Onvoltooid verleden zit hij tegenover een ex-politiecommissaris die ook al lijdt aan vergeetachtigheid, en bovendien een slecht oor heeft.

Dat is de situatie die Claus ons voorschotelt, als wil hij van aanvang af benadrukken dat we zijn verhaal niet voor onversneden waar mogen aannemen. Dat dit boek niet zo rechtstreeks naar recentelijke feiten verwijst als het zich voordoet. Dat een schrijver geen proces-verbaal opmaakt van maatschappelijke misstanden, maar veeleer aantoont hoezeer fictie, verdichting en verdraaiing troebelheden kunnen tonen op een indringende wijze, waar geen processtuk aan tippen kan.

Hugo Claus past ervoor de moraalridder uit te hangen, of de chroniqueur die parasiteert op brandende actualiteiten. Hij trekt het verhaal van De geruchten door naar nu, met als opzienbarend resultaat dat het heden van Onvoltooid verleden er welhaast een noodzakelijk en noodlottig vervolg op wordt. Het laatste boek is het gevolg van het eerste, en niet een voetnoot bij het laatste nieuws.

De liefde van Claus voor België omvat ook het verdriet van het land; zijn mededogen met de gebutsten is er een symbolische uitdrukking van. Noël leek zich met zijn huwelijk en zijn betrekking in de grote stad te hebben ontworsteld aan zijn verleden. Maar zijn intrede in het min of meer normale leven als gesalarieerd echtgenoot, betekent ook het betreden van de ongenadige ziekenboeg, die samenleving heet.

Geen ziel die daar eenmaal in vertoeft, ontspringt de dans. Noël is een breekbaar mens. Hij houdt zich overeind door het slikken van pillen. Het personeel van de boekhandel vernedert hem. Zijn vriendin Camilla, die vroeger in Alegem de bar Tricky dreef, sterft op hemeltergende wijze en schenkt Noël als erfenis een naslagwerk in twintig delen. Titel: Le Monde animal.

Schitterend, een bezit om jaloers op te zijn, fleemt Alegems notaris Albrecht tegenover Noël die is teruggereisd naar zijn geboortedorp dat gruwelijk is gemoderniseerd. Ook het Lethebos is geruïneerd. Ofwel: er is geen vergetelheid meer van koperweelde en menshoge varens. Noël wordt integendeel nog altijd geplaagd door herinneringen aan de frustraties van zijn moeder Alma en de agressie van zijn grillige broer René. Zodra de buitenwacht en buitenwereld hem uitdagen, kan Noël veranderen in een explosief.

De excessen in het België van de afgelopen jaren zijn geen incidenten. De rottenis is van alle tijden. Soms is er een wreed schoon boek over te maken, als de auteur de kracht heeft zijn bitterheid niet door boertigheden te laten overvleugelen, maar haar rauwe en tedere zijde in balans weet te houden.

Et voilà.

Arjan Peters

Hugo Claus: Onvoltooid verleden.

De Bezige Bij; 175 pagina's; ¿ 29,50.

ISBN 90 234 3762 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden