Liza

De getrouwde man en het buurmeisje

Ook in Liza, voorheen Het adelsnest, dat nu opnieuw is vertaald, voert Ivan Toergenjev een aantal onvergetelijke personages op. Zelfs Toergenjev-hater Dostojevski was onder de indruk van de roman.

Toen Toergenjev in 1859 zijn roman Liza uitbracht, had hij al naam gemaakt met zijn Jagersverhalen. Het heet dat Toergenjev in deze verhalen de lijfeigen boeren zo menselijk had afgebeeld dat tsaar Alexander II serieus werk besloot te maken van de afschaffing van de lijfeigenschap.

Toergenjev was inderdaad een fervent tegenstander van de lijfeigenschap; zijn moeder had jarenlang met een sadistisch genoegen de lijfeigenen op het familielandgoed mishandeld. Na haar dood, ruim vóór de afschaffing van de lijfeigenschap in 1861, schonk Toergenjev hun de vrijheid. Hij gold als een 'westerling', hij woonde meestentijds in Frankrijk, publiceerde geregeld in het progressieve tijdschrift De tijdgenoot, en was bevriend met Bakoenin en de naar Londen uitgeweken Herzen.

Toch 'deed' hij niet aan politiek, de lezer moest zelf maar zien wat voor boodschap hij uit zijn werk haalde. Een terugkerend thema in zijn werk is eerder dat van weifelende man die onmachtig is zijn idealen te verwezenlijk, niet alleen in zijn maatschappelijke streven, maar ook in de liefde.

Toergenjev kon rijkelijk uit eigen ervaring putten: van 1843 tot zijn dood in 1883 koesterde hij een grote liefde voor de zangeres Pauline Viardot, die hij - volgens sommigen althans - nooit zou 'krijgen'. Zijn weergaloze liefdesbrieven aan haar ten spijt zou ze haar man nooit voor hem verlaten.

Ook in Liza draait het om een onvervulde liefde. In de roman keert een landheer, Lavretski, na een lang verblijf in het buitenland terug naar zijn landgoed in de Russische provincie. Hij heeft zijn vrouw in Parijs achtergelaten nadat hij te weten is gekomen dat zij hem bedriegt. Gedesillusioneerd besluit hij voortaan 'het land te gaan ploegen' zo goed hij kan.

Dan wordt hij verliefd op zijn devote buurmeisje Liza, en zij op hem, maar als getrouwd man kan hij niets met haar beginnen; bovendien wil haar moeder haar aan een maatschappelijk meer gewenste partij koppelen. Als Lavretski een krantenbericht onder ogen komt waarin staat dat zijn vrouw in het buitenland overleden is, gloort er hoop. Maar niet voor lang, want kort daarop staat zijn doodgewaande echtgenote op de stoep. Lavretski neemt haar tandenknarsend terug. Liza, ontgoocheld, trekt zich terug in een klooster. En Lavretski's overspelige vrouw zet haar schandalige gedrag voort.

Liza is een typisch vrouwelijk Toergenjev-personage: jong, onschuldig, een toonbeeld van liefde, zelfopoffering en berusting in haar treurige lot; Lavretski is, zoals meer helden bij Toergenjev, een nobele figuur, vol idealen en goede bedoelingen, maar niet in staat om deze te verwezenlijken. Daarnaast treedt in de roman nog een aantal onvergetelijke personages op, van wie Lemm, Liza's Duitse pianoleraar, misschien wel de mooiste is: geboren voor een grote muzikale carrière, maar nu gestrand in een Russisch provinciegat, straatarm, diep ongelukkig en idolaat van Liza, die hem heel soms weet te inspireren tot een betoverende compositie. Hij is aandoenlijk en een beetje lachwekkend (Toergenjev gaf zijn helden graag een weeffoutje mee) en daardoor des te overtuigender.

Liza is een van Toergenjevs beste werken. Elegant en helder geschreven, doet de roman wat ouderwets aan met zijn bedaarde tempo en uitweidingen ('wij moeten de lezer toestemming vragen de draad van ons verhaal een poos te onderbreken'); daarbij weet Toergenjev altijd een beschaafde afstand tot zijn personages en intrige te bewaren; hij is niet iemand van doorwrochte psychologische romans zoals Dostojevski en Tolstoj.

'Bij Toergenjev vergeleken zijn Tolstoj en Dostojevski opdringerige barbaren,' schreef Karel van het Reve ooit. Liza kon overigens wel rekenen op de lof van zowel Tolstoj, met wie Toergenjev een nogal korzelige relatie had, als van Do

stojevski, de slavofiel, die een hartgrondige hekel aan Toergenjev had en hem in zijn roman Duivels genadeloos zou persifleren als een pedant, babbelziek heertje.

Liza is eerder in het Nederlands verschenen (Het adelsnest) in de vertaling van Karel van het Reve. In zijn verantwoording bij deze nieuwe vertaling maakt de vertaler Monse Weijers duidelijk waarom hij voor deze afwijkende titel heeft gekozen. Daarnaast zegt hij, mede als hommage aan van het Reve, 'een aantal vondsten' van hem te hebben overgenomen.

Vergelijking van de twee vertalingen leert echter dat Weijers wel heel sterk op het werk van zijn voorganger leunt. Maar het resultaat mag er zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden