Live-muziek spelen bij een filmvertoning, hoe doe je dat?

Morgen op het IFFR: de première van P.T. Andersons film Phantom Thread. De muziek erbij wordt live gespeeld. Vraag aan de uitvoerende: hoe doe je dat?

Daniel Day-Lewis in Phantom Thread van P.T. Anderson.

Zie hoe Daniel Day-Lewis zijn neus- en oorharen verwijdert. Hoe de Engelse acteur de gegrijsde lokken hoofdhaar gladstrijkt en lange kousen aantrekt over de magere benen van zijn personage, een obsessieve modeontwerper. Op groot doek, in de openingsscène van Phantom Thread. En zie pal voor dat grote doek dan het Rotterdams Philharmonisch Orkest, plukkend en strijkend aan de snaren. Héél even zijn het twee aparte entiteiten, dan vallen film en livemuziek samen, worden ze één. Kort duurt dat. Zodra de openingsscène voorbij is, zet iemand achterin de nu nog lege grote zaal van De Doelen het beeld op pauze. Want er wordt gerepeteerd.

Arjen Leendertz (35) zit met zijn rug schuin naar het filmdoek op het podium. De achterste van de drie contrabassisten, op rechts. Vrijdag, bij de Nederlandse première van Phantom Thread op het International Film Festival Rotterdam (IFFR), is het zaak voor de live meespelende musici niet te weinig, maar ook niet te veel notie te nemen van de beelden van de voor zes Oscars (waaronder die voor muziek) genomineerde speelfilm van Paul Thomas Anderson. 'Je krijgt best wat van de film mee', zegt Leendertz, voorafgaand aan de eerste repetitie met beeld. 'Maar je moet tegelijk focussen op wat je aan het doen bent. Anders mis je zo een inzet.'

Anderson, de 47-jarige Amerikaanse regisseur, is eregast tijdens de uitvoering. Hij geniet een reputatie als uiterst kritisch kijker en luisteraar: voorafgaand aan zijn vorige bezoek aan IFFR, in 2003 met zijn film Punch-Drunk Love, verdiepte Anderson zich thuis uitvoerig in de technische specificaties van de Rotterdamse zaal. Hier op het filmfestival werd destijds ook de kiem gelegd voor Andersons samenwerking met componist Jonny Greenwood, gitarist en keyboardspeler van de Engelse band Radiohead. De regisseur zag de voor het IFFR geselecteerde documentaire Body Song, raakte naar eigen zeggen 'in trance' bij de door Greenwood van muziek voorziene beeldenreeks over de mens, en vroeg de muzikant vervolgens voor zijn eigen film There Will Be Blood (2007).

Tiger

Vrijdag worden de prijzen uitgereikt op het IFFR, waaronder de Hivos Tiger Award. Kanshebber daarvoor is Nervous Translation, een origineel verteld en fraai gemonteerd Filipijns drama over een klein meisje en haar obsessie voor de cassettebandjes die haar in het buitenland werkzame vader aan haar moeder stuurde. Regisseur Shireen Seno kon helaas niet afreizen naar Rotterdam, omdat ze hoogzwanger is. Haar producent, en echtgenoot, is er wel, en dankte het aan het IFFR gelieerde Hubert Bals Fonds voor die eerste cruciale subsidie. 'We konden ook overheidsfinanciering aanvragen op de Filipijnen, maar daarvoor geldt als voorwaarde dat de film christelijke waarden uitdraagt.'

Contrabassist Leendertz, al jaren groot Radioheadfan, kreeg zijn partituur voor Phantom Thread een week of wat van tevoren opgestuurd. 'Ik hoor hier en daar parallellen met de muziek voor Body Song, een beetje stijlherkenning. Heel eerlijk: dit is voor ons niet de allermoeilijkste partij. Volgende week doen we Mahlers zevende, onder leiding van Gergiev - ik bedoel maar. Maar bij film zijn er weer andere uitdagingen. Je speelt niet op normale wijze, je bent meer ondergeschikt aan de film.'

Greenwood voorzag de bladmuziek van aanwijzingen, bijvoorbeeld bij een stukje van Berlioz' Symphonie fantastique. 'Hij gebruikt een deel van die wals. Er staat bij: dit moet klinken alsof het uit een kamer verderop klinkt.'

Hoe doe je dat? 'Technisch gezien, ga je wat hoger op de snaren spelen, verder van de kam af. Een luchtigere streek, waardoor het wat meer als waaah waaah waaah klinkt in plaats van tah tah tah. Snap je? Heel leuk om te doen.'

De contrabas duikt vaak in films op zodra het spannend wordt. 'Bijvoorbeeld in Jaws, ja. Zo'n eng solothema. Maar de bas in Phantom Thread is meer lyrisch. Mooie lange noten, die het strijkorkest begeleiden. Dit is een liefdesdrama, zo begrijp ik tenminste uit de trailer. Het gaat om de psyche van een kleermaker die een relatie krijgt. Daarbij past een klankdeken met melodische lijnen.'

Wanneer het omgevingsgeluid en de dialoog uit de film ook vol openstaan, wordt pas ten volle duidelijk hoe behendig en effectvol Greenwood componeert, voorspelt Leendertz. 'Hij vult zijn muziek altijd mooi aan bij de omgevingsgeluiden en de dialoog in de film. Dan hoor je een auto precies op het juiste moment voorbijkomen.'

Het Rotterdamse Philharmonisch Orkest speelt vaker live filmmuziek bij vertoningen. 'Lord of the Rings, alle drie hier in De Doelen. En ook de Harry Potter-films, onlangs nog eentje.'

De orkestleden hebben geen contact gehad met Greenwood. 'Had ik best leuk gevonden', zegt Leendertz. 'Maar het is voor de uitvoering niet nodig. We spelen elke week werk van componisten die dood zijn, met hen hebben we ook geen contact.'

De eenmalige vertoning met live-muziek in De Doelen op IFFR was binnen een dag uitverkocht. Phantom Thread is vanaf 1/3 te zien in de Nederlandse bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden