'Literatuur vertelt meer over wie we zijn dan de kale feiten over ons 'ware' leven'

Haar hoofdpersoon mag Nicole heten en gescheiden zijn, Nicole Krauss, gescheiden van schrijver Jonathan Safran Foer, is niet bang dat lezers haar nieuwe roman voor autobiografisch houden. Daarvoor overkomt Nicole te veel vreemds.

Schrijver Nicole Krauss. Beeld Valentina Vos
Schrijver Nicole Krauss.Beeld Valentina Vos

'Dat ik van Amsterdam hou, kan ik u niet bewijzen door even gauw onder een paraplu de Herengracht op te schieten', zegt Nicole Krauss (net 43 jaar) vlak na het ontbijt op de vroege woensdagochtend. Verlangende blik uit het hotelvenster. Dat krijg je ervan, als succesauteur die een jaar lang op promotie-tournee de wereld over moet vanwege een nieuwe roman, Forest Dark, na zeven jaar publicitaire stilte. 'Het interview-schema geeft me geen moment voor mezelf.'

Munitie voor een kort verhaal? Lachend: 'Ja! Schrijver krijgt geen tijd om te schrijven omdat hij aldoor over schrijven moet praten. Ik heb alleen geen tijd om het op te schrijven. In deze periode houd ik mezelf voor dat het eervol is overal lezersvragen te krijgen - er zijn heel goede collega's wie zelden of nooit iets wordt gevraagd. Die gedachte voorkomt dat ik grumpy word.'

De anderhalve dag Amsterdam en Rotterdam, tussen Dublin maandagavond en Londen donderdagavond, staat haar zelfs geen flitsvisite aan het Rijksmuseum toe. Twintig jaar geleden, toen ze kunstgeschiedenis studeerde in Oxford, kwam ze daar voor het eerst, vanwege de Hollandse meesters uit de 17de eeuw. 'Toentertijd was De anatomische les van Rembrandt een favoriet, het vroege groepsportret dat in het Mauritshuis hangt: een verhaal over chirurgische kennis, uitgedrukt door één beeld. Nu zou ik Rembrandts late zelfportretten noemen. Wat je daar op ziet, die varianten in gedaanten en uitdossingen, is the invention of the self.'

CV Nicole Krauss

1974 geboren in New York op 18 augustus
2002 roman Man Walks Into a Room (Man komt kamer binnen, 2003)
2004-2013 huwelijk met Jonathan Safran Foer, zonen Cy (2005) en Sasha (2008)
2005 roman The History of Love (De geschiedenis van de liefde)
2006 Prix du Meilleur Livre Etranger
2006-2007 columniste voor Frankfurter Allgemeine Zeitung
2010 roman Great House (Het grote huis)
2012 novelle Clair-obscur (vertaling Clair-obscur, 2013)
2017 roman Forest Dark (Donker woud)

Breken met het vertrouwde

Verre van toevallig dat haar zoiets opvalt, nu Krauss drie jaar schrijven achter de rug heeft aan haar vierde, briljante roman Forest Dark met twee alternerende, parallelle verhalen over een man (Jules Epstein, 68, gescheiden advocaat en kunstverzamelaar), en een vrouw (Nicole, 39, gescheiden schrijfster) die beiden een wending in hun leven forceren, hun woonplaats New York verlaten en hun intrek nemen in het Hilton van Tel Aviv, om daarna in de Israëlische woestijn op te gaan.

Op zoek naar een nieuwe levensvorm. Breken met het vertrouwde. De romantitel verwijst naar Dantes regels uit De goddelijke komedie: 'Op 't midden van ons levenspad gekomen,/ Kwam ik bij zinnen in een donker woud,/ Want ik had niet de rechte weg genomen'.

Het was voor Krauss noodzakelijk om Jules en Nicole naar Israël te sturen, waar de auteur - niet religieus, maar met een Joodse achtergrond - al sinds haar jeugd vaak komt. 'Israël moest. Omdat dat land gebouwd is op oude grond en oeroude verhalen. Maar het is ook een jonge staat die zichzelf permanent aan het uitvinden is, met ambivalenties en contrasten. Tel Aviv is een soort New York, met veel kunstenaars die vrijwel elke minuut bezig zijn met hun identiteit. En het heeft dat strand, en het Hilton hotel, een mysterie van lelijkheid. Het is bovendien de plaats waar ik - net als Nicole in mijn boek - jaren geleden voor een nondescript appartement stond in de Spinozastraat: daar, wist ik, bevindt zich een koffer met de onbekende, nagelaten papieren van de grote Tsjechische auteur Franz Kafka, vijftien jaar na diens dood door vertrouweling en biograaf Max Brod daarheen meegenomen.'

null Beeld Valentina Vos
Beeld Valentina Vos

In 1968 stierf Brod. Daarna brak er jarenlang juridisch getouwtrek los om die papieren, tussen enerzijds de staat Israël en anderzijds Eva Hoffe, de secretaresse van Brod, en haar dochter Esther. Sinds vorig jaar is de veelbesproken koffer naar de Nationale Bibliotheek van Israël overgebracht, maar de inhoud is nog niet openbaar. Wat zou er aan ongepubliceerde Kafka-teksten tussen zitten?

Een net zo intrigerende vraag als die naar de roman De Messias van de Poolse grootheid Bruno Schulz; wel geschreven, nooit gepubliceerd, jammerlijk zoekgeraakt. Die spookroman speelt een kardinale rol in De geschiedenis van de liefde (2005), de roman waarmee Krauss wereldroem vergaarde en waarin ze zich voor het eerst presenteerde als vorstin van het vlechten - van verhaallijnen die zich om elkaar heen slingeren en elkaar spiegelen.

'Intrigerend is het allebei zeker', zegt Krauss, 'maar wat ik mezelf dan ook altijd afvraag: waarom toch willen we altijd weten wat er in onbereikbare verhalen staat? Kafka zelf heeft zijn goede vriend maar een deel van zijn werk in bewaring gegeven, met het verzoek dat ongelezen te verbranden, wat Brod niet heeft gedaan. Vinden we in die koffer straks de echte Kafka? Of is de schrijver van De gedaanteverwisseling, de novelle uit 1915, intussen allang ontsnapt aan het beeld dat we via Brod van hem hebben gekregen?

'En zo kwam ik op het voorstelbare naleven van Kafka. In mijn ogen zegt mijn verhaal evenveel over de meester van de metamorfose als zijn discutabele biografie doet. Literatuur kan ons meer vertellen over wie we echt zijn dan de kale feiten over ons zogenaamde ware leven doen. Ik verbeeld me dat Kafka, met zijn dikwijls onderschatte sense of comedy, mijn verlenging van zijn leven aardig had gevonden.'

Tekst gaat verder onder de foto's.

Nicole Krauss - Donker woud. Fictie. Uit het Engels vertaald door Rob van der Veer. Ambo | Anthos; 302 pagina's; euro 21,99. Beeld
Nicole Krauss - Donker woud. Fictie. Uit het Engels vertaald door Rob van der Veer. Ambo | Anthos; 302 pagina's; euro 21,99.Beeld
null Beeld
Beeld

Krauss' eigen sense of comedy spat van elk hoofdstuk, tot in de verbluffende vergelijkingen aan toe: zoals die waarin Jules Epstein terugdenkt aan een gewichtige vergadering met lunch in het Witte Huis, toen hij tegenover Madeleine Albright was geplaceerd, Amerika's toenmalige minister van Buitenlandse Zaken. Die zat 'met de geloken ogen van een zonnebadende hagedis een naar binnen gerichte intelligentie uit te stralen'.

Krauss: 'Dat is een leuk voorbeeld. Ik heb die lunch zelf bijgewoond, en niet Epstein, maar ik zat tegenover mevrouw Albright. Geen moment dacht ik toen dat ze de ogen van een zonnebadende hagedis heeft. Zoiets gebeurt tijdens het schrijven: de metafoor popte op toen ik aan haar gezicht dacht. Het beeld verbindt twee uiteenlopende dingen - ogen en hagedis - met elkaar, als door een elektrische schakeling. Geen idee hoe het werkt, maar ik ben er dankbaar voor.'

Zodat wij nu Madeleine Albright voortaan altijd zo zien.

'Dank u wel. Metaforen kunnen heel sprekend zijn. Misschien voelen we aan dat onder de oppervlakte alle dingen uiteindelijk met elkaar verbonden zijn, en brengen metaforen die connecties aan het licht.'

Covers

Nicole Kraus: 'Laat de cover van de Nederlandse editie eens zien. Aha, er zijn verschillen met de Engelse. De voorkanten zijn hetzelfde: de geweldige bookcover-designer Greg Heinimann heeft de golven van de zee weergegeven, met daarachter de façade van het Hilton in Tel Aviv. Achter op de Engelse editie worden golven en strand omgedraaid. Op de Nederlandse zien we een stukje woestijn dat door een kundige tuinman liefdevol is beplant. Allebei mooi.'

Ze is niet bevreesd dat veel lezers de passages die het personage Nicole wijdt aan haar gestrande huwelijk prompt zullen koppelen aan het destijds beroemde schrijvershuwelijk tussen Krauss en Jonathan Safran Foer. Ze kregen twee zonen en zijn drie jaar geleden gescheiden. 'Die vergelijking kan ik verwachten, die lok ik zo'n beetje uit, maar in mijn boek overkomt Nicole zoveel eigenaardigs, dat ik hoop de lezer los te weken van de eventuele link naar mijn autobiografie.

'In mijn boek staat ook dat Franz Kafka in 1924 niet in sanatorium Kierling bij Wenen aan tuberculose is gestorven, zoals we allemaal denken, maar dat hij is geëmigreerd naar Palestina en daar nog lang een heel ander leven heeft geleid.

'Waarmee ik bedoel: het moge iedereen duidelijk zijn waar ik mij voor mijn Nicole door heb laten inspireren. Maar het is ook evident dat zij hooguit op mij lijkt. Niet voor niets opent het hoofdstuk waarin zij voor het eerst het woord neemt met de herinnering dat ze als kleintje naar een kinderprogramma op tv zit te kijken, en zichzelf opeens tussen een groepje studiogasten ziet zitten.'

Verruimende verbeelding

Iets van dat desoriënterende gevoel, van een denkbaar counterlife, van de verbeelding die het leven ruimer maakt, van de vormeloosheid die het dagelijks leven kenmerkt, wil het personage Nicole terugveroveren. Citaat: 'Ik had steeds meer het gevoel gekregen dat in de dingen die ik schreef de mate van kunstmatigheid groter was dan de mate van waarheid, dat de prijs van vormgeven aan wat in wezen vormeloos was, gelijkstond aan het breken van de geest van een dier dat anders te gevaarlijk is om mee te leven.'

Krauss: 'Werken aan een boek betekent: niet weten hoe alles in elkaar zal passen. Dat moet ik zoeken. Achteraf praten over je boek is meestal een reductie, omdat je dan die zoektocht - het vage, tastende, niet-rationele dat raakt aan de kern - overslaat, de interviewers achterna die naar de thematiek snellen; in een paar woorden graag. Zoals we de mythen en sagen van de Grieken ook tot conventionele lemma's in encyclopedieën hebben teruggebracht.

'Kinderen kunnen het nog, heb ik aan die van mij ook gezien; een sprookje of mythe over Noach of Odysseus horen en daar eigen ideeën en beelden bij hebben, zonder hinder van de sluier aan interpretaties die wij daar al generaties of eeuwenlang overheen hebben gelegd. Kinderen van 10 zijn helaas al weer meer geconditioneerd dan die van 5.'

null Beeld Valentina Vos
Beeld Valentina Vos

Nog één vraag. De advocaat Epstein gaat bij Tel Aviv de zee in, laat zich door golven heen en weer gooien, en zwemt verder, naar de branding erachter, waar hij kan nadenken 'zoals je dat alleen maar kunt als je door de zee wordt gewiegd. Je verkeert altijd in de greep van de wereld, maar die greep voel je niet aan den lijve, je houdt geen rekening met de uitwerking. Maar de zee voel je. En op die manier omsloten, op die constante manier vastgehouden. Zachtjes gewiegd - op die afwijkende manier geordend - komen je gedachten in een andere vorm.'

Is schrijven te vergelijken met denken in zee?

Brede glimlach. 'I like that idea. It must be similar. Die bevrijding, de vaste grond die is weggevallen waardoor er iets nieuws kan ontstaan - ja, dat is het.'

De Volkskrant geeft 15 gesigneerde exemplaren weg. Zie inclusief.volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden