Opinie

'Literatuur als leidraad voor het goede leven? Alsjeblieft zeg'

Literatuur als opvoedmiddel, het is een bekrompen opvatting, schrijft Bart Smout. 'Door het morele gelijk van de literatuur te benadrukken krijgt ze een zure spruitjeslucht.'

Beeld anp

Liefhebbers en supporters van literatuur kunnen opgelucht adem halen. Eindelijk hebben zij een machtig wapen in hun strijd tegen de ontlezing. Het eerste wetenschappelijke bewijs dat je van lezen een beter mens wordt is namelijk geleverd. 'Lezen van literatuur bevordert empatisch vermogen,' kopte de Volkskrant.

Amerikaanse onderzoekers van The New School in New York lieten één groep proefpersonen Tsjechov lezen terwijl een andere groep 'mindere' literatuur las. Daarna moesten de proefpersonen gezichtsuitdrukkingen beoordelen. U raadt het al: de Tsjechov-groep kon zich veel beter verplaatsen in anderen dan de literaire rotzooi-groep. Dat zou komen omdat literaire personages 'gelaagder' zijn.

Goed nieuws, menen de Amerikaanse onderzoekers. Door de opvoedende waarde van literatuur aan te tonen hopen zij dat mensen weer meer gaan lezen. Want lezen is belangrijk.

Infantiel beeld van literatuur
Nou lijkt het mij onwaarschijnlijk dat je van een half uurtje Tsjechov lezen ineens in John Williams verandert ('Hmm hmm...ja...wat verschrikkelijk voor je...meid, kom hier.'), maar daar gaat het me niet om. Waar het me om gaat is dat de onderzoekers overduidelijk een volslagen infantiel beeld van literatuur hebben. Een beeld dat ook in Nederland stevig is geworteld.

Op de middelbare school werd mij tijdens Nederlands keurig geleerd wat literatuur was. 'Literatuur,' zei mijn leraar, 'gaat over mensen van vlees en bloed, lectuur over platte typetjes.' Dat was les één. Les twee: literatuur heeft altijd een open einde. En les drie: literatuur leert je hoe te leven, lectuur zet alleen in op vermaak. Literatuur zou kortom een opvoedkundig middel zijn.

Die opvatting is al zo oud als Plato en wordt nog altijd ingezet om de waarde van literatuur te verdedigen. Daarmee wordt literatuur tot een verschrikkelijk truttige aangelegenheid gemaakt. De aanmaning 'Lees literatuur jongen, het is goed voor je,' heeft mij nog nooit naar een boek doen grijpen. Vroeger probeerde mijn moeder op eenzelfde manier spruitjes bij me naar binnen te werken. God weet dat ik die krengen tot op de dag van vandaag hardnekkig buiten de deur houd.

Bekrompen opvatting
Literatuur als opvoedmiddel, het is een bekrompen opvatting. Want literatuur, dat is ook American Psycho van Bret Easton Ellis. De honderd dagen van Sodom van Markies de Sade. De necrofiel van Gabrielle Wittkop. Fear and Loathing in Las Vegas van Hunter S. Thompson. Lolita van Vladimir Nabokov. Fight Club van Chuck Palahniuk. Crash van James Ballard. Etcetera. Allemaal boeken waar mijn leraar Nederlands ongetwijfeld van ging hyperventileren. Allemaal 100 procent literatuur. Ik ben benieuwd hoe die eerste groep proefpersonen had gereageerd na het lezen van Markies de Sade.

De filosoof en schrijver Georges Bataille - die behoorlijk wat ranzige romans op zijn naam heeft staan - meende dat literatuur je geen moraal aanleerde maar een 'hypermoraal.' Goede literatuur, beweerde hij, hamert de heersende moraal er niet dieper in maar overstijgt die juist. Het doet geen beroep op je inlevingsvermogen, maar gaat daar juist aan voorbij. Daar kunnen goede dingen uit voort komen maar ook slechte.

Literatuur als leidraad voor het goede leven? Alsjeblieft zeg. De aantrekkingkracht van literatuur ligt er juist in dat zij kan spelen met de morele orde, de boel overhoop kan halen, vastgeroeste opvattingen op het spel zet. Goede boeken kunnen puinhopen in het denken aanrichten en zo nieuwe uitzichten creëren.

Door het morele gelijk van de literatuur te benadrukken krijgt ze een zure spruitjeslucht. Bovendien reduceer je literatuur ermee tot een flauw lesboek waarmee vaste normen en waarden wat vaster worden aangeduwd. Wil je de ontlezing tegengaan? Mijn advies: ga eens samen met middelbare scholieren passages uit American Psycho lezen. Daar houd je ongetwijfeld wat pasgeboren literatuurliefhebbers aan over.

Bart Smout is schrijver

 
Vroeger probeerde mijn moeder op eenzelfde manier spruitjes bij me naar binnen te werken. God weet dat ik die krengen tot op de dag van vandaag hardnekkig buiten de deur houd
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden