Linkse NPO negeert 'de gewone man'

Daar gaan we weer, was het gevoel in Hilversum na de oproep van NPO-baas Shula Rijxman het geluid van 'de gewone man' meer te laten horen op de drie publieke zenders. Maar de NPO kan niet genoeg de straat op gaan.

NPO-bestuursvoorzitter Shula Rijxman en haar voorgangen Henk Hagoort op de nieuwjaarsreceptie van de NPO in 2015. Beeld anp

Zangers Nick en Simon spelen Zweedse kroegen plat. Diabetespatiënt John staat in zijn Rotterdamse flatje lijnzaad-crackers te bakken, omdat hij graag gezonder wil leven. En de Rijdende Rechter is weer eens uitgerukt voor een buren-ruzie over een erfgrens en een schutting.

Wie langs de drie zenders van de publieke omroep zapt, waant zich niet bepaald in de grachtengordel of op een Gooise miljonairsfair. De best scorende programma's, los van het NOS Journaal, richten zich vooral op de gedupeerde consument (Radar, Kassa) of de mens die naar iets op zoek is: zijn ouders (Spoorloos), zijn voorouders (DNA Onbekend) of zijn oude klasgenoten (De Reünie). Er kijken minstens een miljoen mensen naar.

Toch woedt sinds deze week opnieuw de discussie over of de publieke omroep niet te elitair is, of hij wel genoeg voeling heeft met 'de gewone man'.

Shula Rijxman, bestuursvoorzitter van de NPO, vroeg zich maandag in deze krant af of Hilversum wel door heeft wat er leeft bij het volk. Amerikaanse media waren in hun hemd gezet door de verkiezing van Trump en dat trok ze zich aan. 'Ook ik stel mezelf de vraag of we alle geluiden serieus nemen en laten zien en horen.'

'De NPO is van u', zei ze die avond in De Wereld Draait Door. Ze riep het volk op te vertellen welke programma's gemaakt moeten worden. Gevraagd door Matthijs van Nieuwkerk waaraan ze zelf dacht, noemde ze de townhall meetings waar in de aanloop naar de presidentsverkiezingen duizenden Amerikanen samenkwamen. Een soort College Tour op weg naar de Tweede Kamerverkiezingen in maart, maar dan met bezorgde burgers in plaats van studenten en een politicus op het podium ergens in het land.

De bijval komt, niet geheel onverwachts, vooral van rechts. 'De publieke omroep is zo links als de neten, een groot ambtelijk apparaat waarin iedereen naar elkaar kijkt', zegt bijvoorbeeld Jan Dijkgraaf, opiniemaker en voorheen presentator van het rechtse radioprogramma Echte Jannen en (heel even) hoofdredacteur van Powned.

Veel publieke omroepen worstelen volgens Bert Huisjes, directeur van de 'vrolijk rechtse' omroep WNL, inderdaad met de vraag hoe ze meer voeling kunnen krijgen met de 'gewone man'(m/v). Die is niet per se laagopgeleid en stemt straks ook niet per se op de PVV, maar is wel bezorgd of boos over wat er gebeurt in de samenleving. En hij voelt zich niet of niet genoeg gehoord door de politiek.

Maar de oproep van Rijxman veroorzaakte ook een enigszins vermoeid gezucht in Hilversum. Gaan we weer, met weer diezelfde discussie. Want het is bepaald niet de eerste keer dat dit debat wordt aangezwengeld. Zoals Amerika nu zijn post-Trump-zelfreflectie heeft, had Nederland die na de opkomst van en vooral de moord op Pim Fortuyn. Die leidde begin deze eeuw bij de publieke omroep - en de commerciële zenders - al eerder tot een flink potje nadenken én bijsturen. Kwam rechts Nederland wel genoeg aan bod in de programma's? Wist Hilversum wel wat er leefde onder de fortuynisten?

De stem van het volk kreeg een prominentere plaats in de verslaggeving. Het Journaal moest 'van de staat naar de straat', hield Hans Laroes, toenmalig hoofdredacteur van het NOS Journaal zijn redactie voor. Die reflex sloeg nogal eens door, zegt tv-regisseur Bert van der Veer. 'Je kon de Albert Cuypmarkt niet oversteken of je kwam een cameraploeg tegen.' Maar de straatinterviews met de gewone man zijn inmiddels niet meer weg te denken uit het Journaal.

Sommigen vonden de tv-programmering zelfs zo volks worden dat ze in protest kwamen. Zo schreef columnist Stephan Sanders in 2002 in Vrij Nederland: 'De havo-norm is de top geworden, de enige aanvaardbare manier waarop men op televisie de wereld kan bespreken.' 'Alles moest populairder. Leuker. Makkelijker. Zeg maar een tikje dommer', vulde schrijver/journalist Anil Ramdas in NRC Handelsblad aan.

Hans Laroes, oud-hoofdredacteur van het NOS Journaal Beeld anp

Dat elitaire geluid hoor je nog wel-eens, maar voor zover Hilversum dat zelf al wil, kan het zich in het post-Fortuyntijdperk niet permitteren ernaar te luisteren. Integendeel, om de zoveel jaar roept iemand dat de publieke omroep te links en te elitair is. Zo vond Rijxmans voorganger Henk Hagoort het tijd voor meer pluriformiteit bij de publieke omroep. De NPO mocht niet langer 'drie keer de Volkskrant' zijn, zei hij in 2008. Daarmee had hij het over de actualiteitenprogramma's Nova, EenVandaag en Netwerk, die te links zouden zijn. Nova, dat door de VARA werd gemaakt, werd enkele jaren daarna opgevolgd door het neutralere Nieuwsuur (NTR en NOS). En er kwamen andere 'rechtse' opinie- en actualiteitenprogramma's bij.

'De publieke omroep tuchtigt zichzelf harder dan nodig is', vindt Hans Laroes nu. De discussie komt volgens hem vooral voort uit onvrede bij de kijkers over programma's als De Wereld Draait Door en Pauw: toonaangevende en veel bekeken talkshows van de VARA, die beeldbepalend zijn voor de doordeweekse avond.

Politiek correct

Laroes: 'Mensen hebben het idee dat DWDD en Pauw politiek correct en elitair zijn. Dat is niet zo, maar ik snap wel waar het gevoel vandaan komt.' 'Talkshows lijken de maat der dingen geworden. Alsof de publieke omroep niet veel meer op tv brengt', zegt ook Joost Oranje, hoofdredacteur van Nieuwsuur.

Van der Veer, voormalig regisseur van Pauw en Pauw & Witteman: 'Er hangt een linkse geur om DWDD en Pauw heen. Dat komt doordat die programma's groot zijn geworden in een tijd waarin dit debat totaal niet speelde. Je dacht als programma vooral: hem of haar willen we vanavond te gast hebben, want dan zijn de kijkcijfers lekker hoog.'

Het bereiken van de gewone man leeft inmiddels wel achter de schermen. Bij Nieuwsuur is er bijvoorbeeld discussie geweest of de opmars van Trump wel goed genoeg aan bod is gekomen. Oranje: 'De conclusie is: die opkomst hebben we geprobeerd te laten zien. Maar de reportages uit de heartlands van Trump die we afgelopen weekend pas uitzonden, hadden we eerder moeten maken.'

In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen trekt Nieuwsuur meer het land in, vooral om te peilen wat er leeft bij ontevreden burgers. Oranje: 'We willen niet zozeer de boze, blanke PVV-stemmer aan het woord laten, maar de middenklasse die zich niet gehoord voelt. Waar zit bij hen de afstand tot de politiek? Wat zijn hun problemen?.'

Ook bij veel bekritiseerde programma's als De Wereld Draait Door en Pauw schuiven zeker niet alleen professoren aan, maar ook sporters, muzikanten, boswachters, kinderen en koks. Maar sommige gasten zitten er nu eenmaal vaker dan anderen. Omdat ze een goed verhaal te vertellen hebben, kennis van zaken meebrengen en status ontlenen aan hun bekendheid.

Reken maar dat de redacties zich de discussie aantrekken, zegt Van der Veer. 'Alleen is het nog niet zo eenvoudig om goede gasten te vinden. Waar vind je bijvoorbeeld iemand als Henk Bres, een volks type die bij Het Lagerhuis zijn verhaal zo goed onder woorden kon brengen?' Onderschat ook niet hoe moeilijk het is om op tv je verhaal te doen, zegt Jan Dijkgraaf. 'Ook heel veel mensen met een hbo-diploma zouden voor lul zitten op tv. Dat heeft niets met 'de gewone man' te maken.'

EenVandaag heeft zijn gastenbeleid al aangepast: minder hoogleraren, meer mensen die dichter bij de doorsnee Nederlander staan. 'Liever een columnist van De Telegraaf dan een professor. We willen dat mensen snappen wat er wordt gezegd', zegt AvroTros-woordvoerder Eric Dekker.

Hij ziet in de oproep van Rijxman vooral een wake-upcall: 'Eens in de paar jaar vragen we ons bij de publieke omroep af: zijn we nog wel een goede afspiegeling van de samenleving? Bereiken we wie we willen bereiken?' Joost Oranje, van Nieuwsuur: 'We moeten oppassen dat we zelf niet te institutioneel worden.'

Links imago

Daar kan natuurlijk niemand op tegen zijn, maar de vraag is inmiddels ook of de roep om een minder elitaire omroep ooit nog zal verstommen. Veel programma's zijn zich zeer bewust van hun linkse imago en gaan tot het gaatje om het rechtse geluid aan het woord te laten en het volk vooral niet te negeren. Bijna alle nieuwe omroepen hebben een rechtse signatuur. Dat zijn ook de meeste programma's die ze uitzenden.

Maar ook die omroepen kunnen het niet snel goed doen. Zo kreeg WNL er begin deze maand van langs van Geert Wilders, na een uitzending waarin voormalig CDA-spindoctor Jack de Vries het verkiezingspamflet van Wilders aanviel en de gasten positiever over Clinton oordeelden dan over Trump. 'Linkser dan links', vond de PVV-leider het. 'De VARA voor op zondag.' Zelf gaat hij overigens zelden in op uitnodigingen van de programma's van de publieke omroep.

Jan Slagter, directeur van Omroep MAX, is een van de mensen die vinden dat Hilversum ook weer niet moet overdrijven. 'Ik ben het er helemaal mee eens dat we alle geluiden uit de samenleving aan bod moeten laten komen. Maar we moeten niet heel krampachtig roepen dat we als publieke omroep tv willen maken voor zeventien miljoen Nederlanders.'

Bert van der Veer, voormalig regisseur van Pauw en Pauw & Witteman: 'Er hangt een linkse geur om DWDD en Pauw heen.' Beeld anp

bezuinigingsgolf

Rijxman zegt dat haar pleidooi tot 'ongelooflijk veel' reacties heeft geleid. 'Negatieve, maar ook positieve. Met suggesties van kijkers over de programma's die er zouden moeten komen. Het Lagerhuis zat daar niet bij. Maar de townhall meetings zien sommigen wel zitten.'

Maar toch. Had ze niet meer moeten benadrukken wat de publieke omroep wél allemaal goed doet? Had ze niet beter de aanval kunnen kiezen, zeker na een bezuinigingsgolf van 200 miljoen die nog altijd voelbaar is bij de programmamakers?

Natuurlijk is het niet alleen maar kommer en kwel, zegt ze. '85 procent van de Nederlanders kijkt naar de publieke omroep. Maar als je zegt dat je wilt verbinden in een wereld waarin mensen soms recht tegenover elkaar staan, moet je je als publieke omroep ook durven afvragen: doe ik mijn werk wel goed?'

Ze weet heel goed dat Hilversum er verstandig aan doet zich in deze tijd vooral nederig op te stellen. De NPO kan nooit genoeg de straat op gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden