Lineke Rijxman speelt in drie voorstellingen op Theaterfestival; 'Alleen op toneel is alles vanzelfsprekend'

In het Theaterfestival dat tot zondag in drie Amsterdamse theaters plaats heeft, speelt actrice Lineke Rijxman drie verschillende rollen in drie verschillende producties: Licht, Ashes to ashes en Een soort Hades....

Van onze medewerkster

Marian Buijs

AMSTERDAM

De heftige kritiek op Licht, de geruchtmakende productie van Toneelgroep Amsterdam, kwam voor haar niet als een verrassing. 'Wat wil je, het was Kerstmis, we zijn per slot het eerste gezelschap van het land. Iedereen verwachtte in smoking naar het hemelse licht te gaan kijken. Maar ik wist waar we mee bezig waren. We konden het verwachten.'

Lineke Rijxman (40) is een van de meest gezichtsbepalende actrices van Toneelgroep Amsterdam. De komende week rent ze van het ene theater naar het andere, ze staat in elk van de drie voorstellingen van het gezelschap die zijn geselecteerd voor het Theaterfestival. In Licht maakt ze deel uit van het ensemble, in Een soort Hades is ze Jane, een vrouw die haar sexuele frustraties verstopt onder een versteende glimlach. En in Ashes to ashes, het nieuwste stuk van Harold Pinter speelt ze een mysterieuze vrouw in wier hoofd echo's klinken van alle rampen die de wereld hebben geteisterd.

Ashes to Ashes was hier in de regie van Titus Muizelaar vorig jaar al te zien toen de Londense voorstelling nog niet was uitgebracht. 'Pinter was er zelf bij, we hebben ons helemaal gek gesoupeerd. Voor hem was het net zo spannend als voor ons, hij had zijn stuk immers nog nooit opgevoerd gezien. Gelukkig was hij razend enthousiast.' Een tikje ijdel vond ze hem wel. 'Maar dat is ook ontroerend. De hele wereld kent zijn stukken, dan denk je toch, die man is aan alles gewend. Nee hoor, hij reageert als een gebeten hond als je iets van kritiek hebt.'

Wat haar vooral opviel in de Londense versie was de manier waarop de acteurs daar met de taal omgaan. 'Ze beeldhouwen de woorden, dat is fascinerend. Taal is bij hen geen middel, maar doel.' Samen met Pierre Bokma lukt het haar nog steeds om van Ashes to ashes elke avond een andere voorstelling te spelen. 'Er is geen echte anekdote, eigenlijk is het alleen maar tekst. We dagen elkaar uit en dan ontstaat er in een honderdste seconde iets nieuws. Samen creëer je dan elke keer een ander soort ritme.'

De ultieme Rijnders-actrice is ze wel genoemd. In de voorstellingen van Gerardjan Rijnders speelt ze vaak een prominente rol: Eurydice in Ballet, Anne Frank in Count your blessings of de neurotisch redderende huismoeder in Liefhebber die de carbonades besprenkelt met schoonmaakmiddel en en passant verkracht wordt door haar zoon. 'Die rol is volledig uit improvisaties ontstaan. Ik heb twee woorden tekst.'

Op het toneel kan ze uitbarsten in onderkoelde woede, waarbij ze de woorden altijd verbazend scherp articuleert. 'Ik filter mijn emoties, omdat ik bang ben dat ik er anders in verdrink. Wat ik zo bewonder in een actrice als Gena Rowlands is dat ze zich stort in haar spel, maar nooit zo hevig dat je er als publiek afstand van neemt. Alsof een deel van haar toekijkt. Daardoor creëert ze een ruimte om zich heen die heel uitnodigend is.'

Samen met Rijnders heeft ze onlangs Silicone geregisseerd op de Amsterdamse Toneelschool. Hoewel ze geen uitgesproken ambitie heeft om te regisseren, zei ze opnieuw ja toen twee jonge actrices uit het gezelschap, Malou Gorter en Janni Goslinga, haar vroegen hen te begeleiden bij Meisjeskamer. 'Het is een werkvoorstelling die niet officieel in première gaat, maar voorlopig alleen deze week te zien is in de Amsterdamse Westergasfabriek. Ik vond het inspirerend, ik werd gewoon verliefd op die meiden. Bovendien had ik het gevoel dat ik ze echt wat kon leren. Als zoiets ooit weer voorkomt, doe ik het opnieuw.'

Inmiddels is ze zo'n vijftien jaar bezig met acteren. Na de Amsterdamse Toneelschool speelde ze bij Globe, het Publiekstheater en het RO Theater. Daarna was ze jaren freelance, acteerde onder meer bij Maatschappij Discordia en bij Matin van Veldhuizen tot ze zes jaar geleden vast bij Toneelgroep Amsterdam kwam. Ze heeft het er naar haar zin. 'Als me iets niet bevalt, doe ik mijn mond wel open. Bang ben ik niet.'

Verslaafd aan acteren is ze wel. Zodra ze even niet speelt, moet ze flink afkicken. 'Elke voorstelling levert iets anders op. Ook woede en teleurstelling, maar vooral energie, plezier en soms een malicieus genoegen. Als het goed gaat, krijg ik alleen op het toneel soms het gevoel dat alles vanzelfsprekend is. Dat ik er mag zijn. Voor zolang als het duurt.'

Als regisseur is Rijnders voor haar nog steeds inspirerend. 'Licht was voor mij meer dan een voorstudie voor Een soort Hades. Toen Rijnders zelf zo'n inrichting bezocht, trof hem vooral dat zinloze wachten, dagen waarin helemaal niks gebeurde. Dat kon hij niet kwijt in dat talige stuk van Norén.' Wat haar heeft verbaasd is dat niemand Licht plaatste in de ontwikkeling waar Rijnders mee bezig is. 'Er werd gedaan alsof het een eenmalige krankzinnigheid van hem was.'

In haar ogen is hij vooral bezig met de grenzen van theater: de relatie met beeldende kunst en het stilzetten van de tijd. Wat er zal gebeuren als Rijnders over een paar jaar vertrekt, daarover maakt ze zich geen zorgen. 'Hij wil als regisseur verbonden blijven aan het gezelschap. Ik denk dat hij vooral af wil van het leiding geven, van de organisatorische zorgen. En vergeet Titus Muizelaar niet, zijn inbreng moet je niet onderschatten.'

Hoewel ze niet iemand is die alle kritiek op het gezelschap naast zich neerlegt, neemt ze die wel met een korrel zout. 'Na Licht waren we te elitair, de Toneelfabriek deugde niet, er zat geen élan meer in. Vervolgens zitten we met drie voorstellingen in dit festival en ineens zijn we de beste groep van het land. Het zegt me allemaal zo weinig. Het enige wat je kan doen is doorgaan. Hoe dat door de buitenwereld wordt benoemd is een tweede. Soms herken je daar iets van, soms helemaal niets. En als je niet uitkijkt ga je nog denken: misschien is het wel helemaal niks met ons. Ik vind het nog steeds een heel levend gezelschap.'

Ashes to Ashes, vanavond in Bellevue, Amsterdam 20.30 en 22.30 uur; Licht, 9 september in de Stadsschouwburg, Amsterdam 20.15 uur; Een soort Hades, van 10 t/m 14 september in Transformatorhuis TGA, Amsterdam. 19.00 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden