Recensie Verenigt u! Arbeid in de 21ste eeuw

Lijsters verenigende oproep voelt uiteindelijk wat gratuit aan ★★★☆☆

De Groningse cultuurfilosoof Thijs Lijster schreef een korte, toegankelijke geschiedenis van de arbeid sinds Marx’ en Engels’ communistisch manifest. Maar of dit nu de ‘proletariërs aller landen’ zal verenigen?

Beeld Prometheus

In 1848 riepen Marx en Engels de ‘proletariërs aller landen’ op zich te verenigen en zo een einde te maken aan hun uitbuiting. Welke groepen in de samenleving zouden anno nu tegen onderdrukking in opstand moeten komen, vroegen de organisatoren van de filosofische pamfletreeks Nieuw Licht zich af. En: hebben zij een kans van slagen? Ze nodigden de Groningse cultuurfilosoof Thijs Lijster uit om Het communistisch manifest nog eens te lezen en antwoorden op deze vragen te formuleren.

Lijster heeft van zijn pamflet een korte, toegankelijke geschiedenis van de arbeid sinds Marx gemaakt. Soepel vertelt hij over de kansen die het socialisme bood aan zijn Drentse opa Arend, een eenvoudige arbeider die het schopte tot voorzitter van de Metaalarbeidersbond. Maar de arbeiders van weleer zijn veranderd in ‘werknemers’ die worden geacht te investeren in hun ‘menselijk kapitaal’ – zodat zij zichzelf des te beter kunnen laten uitbuiten door een ‘werkgever’. Vrouwen hebben de arbeidsmarkt betreden, buitenlandse seizoensarbeiders drukken de lonen, robots dreigen veel mensenwerk overbodig te maken. 

Het zijn enorme structurele verschuivingen, en toch worden we geacht elk werkresultaat te zien als een spiegel van ons eigen talent en inspanning (of het gebrek daaraan). ‘De permanente onzekerheid van de bevolking pakt gunstig uit voor de werkgevers en de heersende klasse, omdat werknemers bereid zijn harder te werken voor minder geld en omdat mensen die elkaar als concurrenten in plaats van als lotgenoten beschouwen zich minder snel zullen verzetten.’

De crux is: ondanks de bevlogen strijd van opa Arend, levert bezit al decennialang meer op dan arbeid. Dat is geen economische natuurwet, stelt Lijster. Het is een ‘welbewuste politieke keuze’ om arbeid zwaarder te belasten dan kapitaal. Mysterieus genoeg wordt die keuze ook gemaakt door de vele mensen met weinig geld die rechts stemmen. Mij fascineert de psychologie daarachter. Voelen zij de behoefte om zich aan de zijde van de winnaars scharen? Hebben ze liever een kleine kans op de hoofdprijs dan de zekerheid van collectief ietsje meer? Of zijn ze simpelweg blind voor dit effect van hun stemgedrag?

Lijster stipt veel aan in zijn korte pamflet, maar hierover laat hij zich niet uit. En dat is jammer, want het valt volgens hem aan het begin van de 21ste eeuw aan deze kwetsbaren op de arbeidsmarkt toe om de ‘locomotief van de geschiedenis’ te zijn en in opstand te komen tegen onrechtvaardigheid. ‘De creatieve zelfstandige, de flexbouwvakker en de thuiszorgmedewerker moeten inzien dat hun lot en hun belangen zijn verbonden met de Poolse loodgieter en met de arbeiders in de sweatshops van Bangladesh en de techfabrieken in Korea’, stelt Lijster. Om te eindigen met de oproep: ‘Kwetsbaren aller landen, verenigt u!’

Ik kan het hier van harte mee eens zijn en de oproep desondanks ietwat gratuit vinden. Want waarom zouden deze kwetsbaren zich over nationale grenzen heen verenigen als zij al niet eens het belang inzien van anders stemmen?

Thijs Lijster: Verenigt U!, Arbeid in de 21ste eeuw. Prometheus; 120 pagina’s; € 16,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden