Liever een koffer met 5 kilo boeken dan een lichtgevend schermpje van 100 gram

Waarom, zelfs als de wetenschap hem niet zou bijvallen, Olaf Tempelman een koffer met 5 kilo boeken vele malen verkiest boven zo'n schermpje waar al die woorden zo lekker makkelijk inpassen.

Het mooie van een papieren boek is dat mensen zich er zo lekker mee blootgeven. Medio 1981 maakte de Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic een boottochtje langs toen nog Joegoslavische naaktstranden en zag tussen vele rood verbrande billen telkens dezelfde quasimiddeleeuwse kaft opdoemen: al die nudisten lazen De naam van de roos. Zelf liep ik in 2004 in Kroatië per ongeluk een nudistenreservaat binnen en zag De Da Vinci Code in bijna alle talen waarin je blote billen hebt.

In het openbaar vervoer maakt het papieren boek zich verdienstelijk door vooroordelen zowel genadeloos te bevestigen als te ontkrachten. Als mannen met een kantoor-koffieautomaat-uiterlijk in de trein thrillers lezen, denk ik steevast de mensheid wel te kennen. Maar niet heus: dezelfde mannen laten zich betrappen met boeken om alle chakra's mee te openen. Vrouwen die ik van een afstandje Isabel Allende toedicht, lezen soms inderdaad Isabel Allende, maar minstens zo vaak iets heel anders, iets als Reis naar het einde van de nacht. Laat varen al uw vooroordelen.

Niets interessanters dan een mens met een papieren boek. Helaas: met naaktstranden, treinen en vertrekhallen vol mensen met identieke schermpjes, is het feest voor de voyeur voorbij. Kijk je naar schermpjeslezers, dan zie je gekke, vrolijke of boze bekken - de teksten die daaraan ten grondslag liggen zie je niet. Omdat ik als student ooit naar een karaokescherm keek waarachter iedereen gekke bekken begon te trekken, vrees ik altijd het ergste als mensen achter schermpjes grimassen. Toen ons groepje destijds achter dat karaokescherm plaatsnam, zagen we dat alle tekstregels werden voorzien van porno uit het Alpengebied. Als iemand onwennig kijkt achter een kaft met een titel als Stoute weduwen, wéét je tenminste wat de bron is.

Vereniging voor napoleontisch erfgoed

Papieren boeken: in Europa zie je ze nog in openbare gelegenheden. In 2015 zat ik in Tokio in de metro en was ik de enige die van papier las - alsof ik in een kostuum van de napoleontische cavalerie op weg was om de Slag bij Waterloo na te spelen. Eerder op die reis was ik door douaniers al bekeken als een lid van de vereniging voor napoleontisch erfgoed. In het kader van de terrorismebestrijding en de war on drugs kieperden ze mijn rugzak om en staarden me meewarig aan. Wie sleept er nou 'vijf kilo boek' mee als al die woorden in 100 gram schermpje passen?

Zelfsuggestie is de mens eigen, maar bij mij zijn die woorden in vijf kilo boek ánders dan in 100 gram schermpje. Een papieren boek is namelijk niet zomaar een voorwerp. Ik wil niet zo ver gaan als wijlen Boudewijn Büch die symbiotische relaties onderhield met boeken en wist dat eerste drukken hem beter begrepen dan mensen, en ook dan tweede drukken.

Beeld Hollandse Hoogte

Band tussen mens en boek

Desalniettemin: velen van ons weten dat er iets met ons gebeurt als we voor een kast vol boeken staan. De naamgever van een voorloper van dit katern, Marcus Tullius Cicero, wist twee millennia terug al dat een kamer zonder boeken een lichaam zonder ziel is (een nieuw Nederlands politicus had geprobeerd u te imponeren met sine libris cella, sine anima corpus).

Met papieren boeken bouwen we een band op. We leren elkaar kennen via omslagen en flapteksten en raken door een samenzijn van uren, dagen, weken, maanden zo met elkaar vertrouwd dat we geen afstand meer kunnen doen van elkaar. U zegt: romantisch gewauwel, honderd jaar geleden had je mensen die geen afstand konden doen van hun paard omdat je met zo'n metalen T-Ford geen band kon opbouwen. Ik zeg: de band tussen mens en boek gaat nog verder dan die tussen mens en paard.

0,8 MB Tolstoj

Dat de digitale revolutie ertoe leidt dat cd's uit woonkamers verdwijnen, is niets om rouwig om te zijn: cd's zijn net zulke kunststof wegwerpproducten als smartphones. Mensen die ineens 'lekker veel ruimte' hebben in hun woonkamer omdat ze hun boeken hebben opgeruimd, doen mij altijd denken aan Stalin die in het Kremlin ineens zo veel ruimte had omdat hij al zijn kameraden voor het vuurpeloton had gezet. Met die boeken ruimt u vriendschap, wijsheid en historisch besef op! U zegt: al die wijsheid zit nu fijn in mijn kleine schermpje. Ik zeg: vergelijk het effect van die lekker vette Tolstoj in uw boekenkast eens met die 0,8 MB Tolstoj in uw e-reader en u begrijpt wat ik bedoel.

Laat ik eerlijk zijn: ik zit bij de lui die ook van papier zouden blijven lezen als uit wetenschappelijk onderzoek zou blijken dat lezen van schermpjes beter is. Voor papiervrienden en digibeten is de wetenschappelijke bijval van de laatste jaren wel meegenomen. Zo duurt het nog even voordat de Maurice de Honden van deze wereld ons naar het handboek van de psychiatrie kunnen verbannen.

Tastbare details

Uit onderzoek blijkt namelijk dat verhalen zich beter in ons geheugen vastzetten als we die in papieren vorm tot ons nemen. Dat schijnt te maken te hebben met de manier waarop ons brein al flink wat millennia dingen opslaat: aan de hand van tastbare details. Lezen we van een scherm, dan gebeurt alles op hetzelfde stukje kunststof. Lezen we van papier, dan herinneren we ons dat Natasja linksonder op die pagina waar de koffie overheen ging voor het eerst twijfelde aan de oprechtheid van Boris. In een papieren boek verpláátsen we ons letterlijk en figuurlijk, de weg die we hebben afgelegd zien we terug in de stapel pagina's die links alsmaar hoger wordt.

Er is ook nog fijn onderzoek waaruit blijkt dat onze ogen van papier minder snel geprikkeld raken dan van zo'n lichtgevend rotschermpje, al blijkt dat verschil, eerlijk is eerlijk, verwaarloosbaar als het schermpje een reader met e-inkt is. Er zijn, eerlijk is eerlijk, ook onderzoekers die concluderen dat 'het voordeel van papier' meer een kwestie van cultuur en gewoonte is dan een wetenschappelijk feit. Dat mensen méér onthouden van papier, kan komen doordat ze nog steeds 'serieuzer' van papier lezen en zich niet bezondigen aan scrollen. Die e-reader heeft daarbij bewezen merites voor dyslectische kinderen. Kinderen in het algemeen schijnen met e-readers meer te gaan lezen, omdat ze die makkelijk overal mee naartoe nemen en omdat ouders, broers en zussen dan niet kunnen zien wát ze lezen.

Beeld Hollandse Hoogte

Algoritmen

Het gekke is dat ikzelf de laatste tijd extra veel kilo boek meesleep omdat ik dan zeker weet dat papa Google, mama Facebook en de zusjes uit Silicon Valley niet meelezen. 'Iedereen kan zien wat u online uitspookt!', waarschuwt een reclame van een AntiVirus die een algoritme mijn scherm op spuwt. Reken maar dat Google nog steeds kan zien wat ik online uitspook als ik die 60 euro dok.

Wie het bovenstaande alarmistische digifobie vindt, verwijs ik naar Ontzielde wereld - De existentiële dreiging van Big Tech van de deskundige en digitaal begaafde Franklin Foer. Lees het bij voorkeur van papier. Foers conclusie is namelijk geen andere dan dat het papieren boek de enig overgebleven vrijhaven van de digitale tijd is: alleen als we een papieren boek lezen, snijden we die oppermachtige techbedrijven die geen belasting betalen maar ons wel de hele dag begluren de pas af. Voorwaarde is wél dat we ons papieren boek offline aanschaffen, anders zijn de algoritmen meteen wakker.

Het mooie van een papieren boek is dat we ons er níét mee blootgeven - dat is de openingszin van dit stuk, maar dan omgekeerd. Franklin Foer weet dat 'veel mensen in stilte en rust willen lezen en dat alleen papier die geestestoestand kan oproepen'. Reken maar dat hij gelijk heeft.

Ik wens u prachtige feestdagen met zwaar papier. Bedenk dat papieren boeken behalve voor schermpjes ook fijne alternatieven zijn voor saaie zwagers en langdradige tantes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden