Lieve taal,

Schrijfster Lieve Joris, die dit jaar het Groot Dictee schreef, houdt van taal. Van de klank, de sfeer, de lading ervan. En ja, ook van de juiste spelling.

Beeld Daniel Cohen

Een openlijke strijd tussen Nederland en Vlaanderen wordt het Groot Dictee der Nederlandse Taal ook dit jaar. Toch brengt dat de auteur ervan, de Vlaamse schrijfster Lieve Joris, woonachtig in Amsterdam, geen moment in gewetensnood. 'Ook al woon ik al 40 jaar in Nederland, ik blijf een Belg.'

Joris (62), die onder meer Terug naar Congo (1987) schreef en De poorten van Damascus (1993), is net terug uit Congo waar zij deelnam aan het 'Fête du livre' in Kinshasa. In haar appartement in Amsterdam-Zuid hangen oude familiefoto's en een schilderij waarop zij figureert met Chinese personages uit haar bekroonde boek Op de vleugels van de draak (2013), over de relatie tussen China en Afrika.

Wie uw boeken leest, ziet geregeld Vlaamse en Franse woorden terugkomen, Joris-klassiekers als 'brevieren', 'maniok' en 'commerçant'. Zijn de Vlamingen op het Dictee dit jaar in het voordeel?

'Ik geloof het niet. Zelf ben ik behoorlijk ontvlaamst. Bij de Haagse Post, waar ik begon met schrijven, heb ik bepaalde Vlaamse uitdrukkingen en woorden afgeleerd. Ischa Meijer corrigeerde me altijd als ik zei 'dat heb ik niet bij' in plaats van 'dat heb ik niet bij me'. Ik pas me makkelijk aan, ben een kameleon, ook op mijn reizen. Als ik een boek heb geschreven in het buitenland, zegt mijn uitgeefster weleens: 'Het lijkt alsof je die tijd in Vlaanderen was.' Daarna moet het harde Hollandse licht erop schijnen. Ik wil de lezer niet van me vervreemden. Maar als ik Tom Lanoye lees, denk ik soms met spijt: ik ben onderweg het een en ander kwijtgeraakt.'

Veel Nederlanders vinden dat het Vlaams vriendelijker en eleganter klinkt. Voelt u dat ook zo bij het schrijven?

'Nederlanders vinden het Vlaams ook 'schattig', 'grappig' - een kindertaal, eigenlijk. Mijn uitgeefster en ik hebben een stille afspraak: als ik over België schrijf, zoals in Terug naar Congo, zijn 'Vlaamse' uitdrukkingen geen probleem, maar in een boek over China en Afrika leggen we ze op een weegschaal. Ik woon hier lang genoeg om te weten waarover een Nederlandse lezer struikelt. In gedachten zet ik 'Vlaams' tussen aanhalingstekens, want veel woorden en uitdrukkingen die Nederlanders 'Vlaams' noemen, zijn streekgebonden en niet bij alle Vlamingen bekend.'

Boeken

1986 De Golf

1987 Terug naar Congo

1991 Een kamer in Cairo (boekenweekessay)

1992 Zangeres op Zanzibar en andere reisverhalen

1993 De poorten van Damascus

1996 Mali blues

2001 Dans van de luipaard

2008 De hoogvlaktes

2013 Op de vleugels van de draak

2015 De meneer van kilometer 84, bundel korte verhalen.

Welke Vlaamse woorden zullen altijd bij u blijven?

'In mijn grootmoeders achterkamer stond een garde-manger - een houten kastje met gaas ervoor, de voorloper van de koelkast. 'Legt de kaas maar in het garde-mangerke.' Met het in onbruik raken van het kastje is ook het woord verdwenen. Plezant, buitenwipper, kotmadam, pompelmoes, ambetanterik, botermelk, pollepel, gierige pin, pinker, lavabo - allemaal woorden die ik in Nederland niet vlug zou gebruiken, maar die, zodra ik in Vlaanderen ben, weer moeiteloos over mijn lippen komen.

Welk Vlaams woord kunt u missen als kiespijn?

'Sinds ik uit Vlaanderen weg ben, is er een nieuw woord opgestaan: 'dagdagelijks'. Een schrijnende lelijkerd.'

Heeft u favoriete woorden?

'Ik gebruik ze niet vaak, maar vind woorden als 'oelewapper', 'brokkenpiloot', 'haaibaai' en 'gladjanus' heel mooi. Ik leerde ze kennen in Nederland en als ik ze in Vlaanderen gebruik, lachen mensen; ze gaan ervan uit dat ik ze ter plekke verzin. In de Nederlandse vertaling van Tram 83 van de Congolese schrijver Fiston Mwanza Mujila staat het woord 'kalefakker'. Dat mag ook op mijn lijstje; je begrijpt meteen dat er met een kalefakker iets grondig mis is.'

De jury, bestaande uit Lieve Joris, Annemarie Jorritsma en Ludo Permentier tijdens het Groot Dictee der Nederlandse Taal Beeld anp

U heeft veel gereisd. Zijn er talen waarop u jaloers bent?

'Jaloers is niet het juiste woord, maar in het Frans kun je zo lekker overdrijven. Woorden als 'époustouflant, délicieux' (adembenemend, verrukkelijk) - je gaat ze vanzelf gebruiken als je onder Fransen bent. Het Engelse understatement leidt ertoe dat een belediging of afwijzing je soms pas dagen later daagt. Het Hongaars zingt zo mooi - daar kan ik uren naar luisteren. Maar het mooist is toch de manier waarop Afrikanen met het Frans aan de haal gaan. Ze maken graag werkwoorden van zelfstandige naamwoorden. Iemand een cadeau geven wordt: cadeauter.'

Houdt u van neologismen?

'Een taal moet elastisch zijn, vind ik. Mijn vriend verliet Polen op zijn 18de. Als hij in zijn geboortestreek is, zeggen mensen dat hij zo'n mooi oud Pools spreekt; hun eigen taal is inmiddels erg veranderd. Soms kom ik terug van een reis en blijkt in mijn afwezigheid een nieuw woord te zijn ontstaan. Veel van die woorden vergeet ik weer, maar 'mipster' (moslim- hipster, red.), 'vergismoord' en 'internetjihadist' heb ik geadopteerd.'

Hoe kijkt u naar de invloed van sms-taal en straattaal?

'Wij maken het onszelf wel erg gemakkelijk door veel woorden uit het Engels over te nemen. 'Geüpdatete' is een bijzonder lelijk woord, niet? Maar het is een internationaal fenomeen, vrees ik - zelfs de Fransen ontsnappen er niet aan, die zeggen tegenwoordig ook 'c'est un black' en 'c'est cool'.

Zijn er schrijvers die u bewondert om hun taalgebruik?

'Ik hou erg van de boeken van Leo Pleysier. Ik kan met een gerust hart op reis gaan, want Pleysier zorgt voor het thuisfront. Ik stap zijn boeken binnen en ben meteen weer in Vlaanderen. Hij is de meester van het Vlaamse 'binnenskamerse'. Adriaan van Dis en Tom Lanoye bewonder ik om hun exuberantie, V.S. Naipaul om zijn soberheid, Ryszard Kapuscinski om zijn sterke beelden. En ik hou van het werk van de jonge Fiston Mwanza Mujila; het is een wonder dat uit de literaire as van Congo zo'n groot talent is opgestaan. Over de Congostroom schrijft hij, zonder hem bij naam te noemen: 'Een brede rivier die vrijwel uitsluitend dient om in de oceaan zelfmoord te plegen.' Een wreed maar zeer juist beeld, dat wijst op een grote luciditeit. Naipaul zegt ergens dat het benoemen van iets de pijn verzacht.'

Zelf schrijft u ook beeldend en krachtig, maar niet overdadig.

'Als ik al een barok taalgebruik had, hebben de Nederlanders daar wel korte metten mee gemaakt! Maar het komt wellicht ook doordat ik uit een dorp kom. Dat dorpsmeisje zit nog altijd diep in mij. Ik schrijf het liefst zo eenvoudig mogelijk, zodat mijn moeder het als het ware kan begrijpen.'

De vorige schrijver van het Dictee, Bart Chabot, wilde een Dictee schrijven dat voor vmbo'ers te begrijpen zou zijn. Gaat u het ook zo aanpakken?

'Ik was vorig jaar uitgenodigd, dus ik heb het van dichtbij meegemaakt. Chabot beloofde het Dictee terug te geven aan de kijker en las vervolgens een bijzonder ingewikkelde tekst voor, vol woorden die je in het dagelijks leven zelden of nooit gebruikt. Philip Freriks gaf me tijdens ons eerste gesprek een handige tip: beschouw het als een column schrijven, zei hij. Op de fiets naar huis tuimelden de woorden mijn hoofd binnen.'

Hoe belangrijk vindt u spelling? Is het Dictee een speeltje voor muggenzifters?

'Ik vind het niet erg als mensen allerlei taalvernieuwingen - aan elkaar schrijven of niet, streepje of apostrof - niet onder de knie hebben. Daar ben ik zelf ook niet bijzonder goed in. Maar dt-fouten, korte ei en lange ij zijn van een andere orde. Het is traditie in onze familie om mee te doen aan het Groot Dictee. Sinds enige tijd doe ik elke ochtend vier oefeningen op beterspellen.nl. Je kunt meteen zien wat je score is: heerlijk! Ik heb het zelfs volgehouden toen ik afgelopen maand in China zat.'

Het Groot Dictee der Nederlandse Taal wordt zaterdag 19/12 uitgezonden, NPO 2, 20.20 uur.


Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.



Gelauwerd schrijfster

1993 De Henriette Roland Holst-prijs voor De melancholieke revolutie.

1999 De Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap, voor Mali blues.

1999 De Prix Astrolabe, een Franse prijs voor literaire reisverhalen, voor Mali blues.

2003 De Cultuurprijs van de provincie Limburg (België) voor haar hele oeuvre.

2009 De Prix Nicolas Bouvier, een Franse prijs voor De hoogvlaktes.

2010 De Franse Orde van Kunst en Letteren

2014 Bob den Uyl-prijs voor Op de vleugels van de draak.

Lieve Joris is sinds 1978 samen met haar Poolse vriend Marek.

1986 De Golf

1987 Terug naar Congo

1991 Een kamer in Cairo (boekenweekessay)

1992 Zangeres op Zanzibar en andere reisverhalen

1993 De poorten van Damascus

1996 Mali blues

2001 Dans van de luipaard

2008 De hoogvlaktes

2013 Op de vleugels van de draak

2015 De meneer van kilometer 84, bundel korte verhalen.

Gelauwerd schrijfster

1993 De Henriette Roland Holst-prijs voor De melancholieke revolutie.

1999 De Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap, voor Mali blues.

1999 De Prix Astrolabe, een Franse prijs voor literaire reisverhalen, voor Mali blues.

2003 De Cultuurprijs van de provincie Limburg (België) voor haar hele oeuvre.

2009 De Prix Nicolas Bouvier, een Franse prijs voor De hoogvlaktes.

2010 De Franse Orde van Kunst en Letteren

2014 Bob den Uyl-prijs voor Op de vleugels van de draak.

Lieve Joris is sinds 1978 samen met haar Poolse vriend Marek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden