AchtergrondOog voor detail

Liefdesknoop doet denken aan Keltische tatoeages die je op het strand van Zandvoort of Ibiza tegenkomt

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: mouw.

Wieteke van Zeil
null Beeld

De relatie tussen een hoveling en zijn monarch is er een van loyaliteit en kennis. Beide zijn af te lezen aan de wonderlijke mouw van Sir Henry Lee, een léésbare mouw, die van alles suggereert over zijn relatie met Elizabeth I, aan wier hof hij werkte als de ‘Queen’s Champion’. Dat is een ceremoniële functie als verdediger van de koningin, aangezien monarchen zelf niet kon vechten tegen anderen dan hun gelijken – de functie bestaat nog steeds.

Henry Lee was van 1559 tot 1590 de champ van Elizabeth, en in dit vreemde portret laat hij dat zien. Zijn mouw is een beetje vlak geschilderd, ik had er nooit uit kunnen opmaken welke stof de Vlaamse schilder wilde weergeven, maar volgens de National Portrait Gallery is het geborduurd linnen. Zwart en wit waren de kleuren van de koningin, net als rood en goud en dit hele portret is daarmee in haar kleuren geschilderd, een symbolische manier om loyaliteit te tonen.

De ‘knoop’ op de mouw doet denken aan Keltische tatoeages die je op het strand van Zandvoort of Ibiza tegenkomt en is een ‘lover’s knot’ – Lee’s trouw aan de koningin wordt dus echt als liefde gesymboliseerd, wat ook met de zes nogal creatief vastgebonden ringen wordt uitgedrukt. Keltische knopen bestonden al een millennium en waren vooral bedoeld als versiersel, maar ze drukken ook een levensopvatting uit waarin verbondenheid en continuïteit belangrijker zijn dan, zeg, wereldlijke roem en eigen kracht. De liefdesknoop staat hier voor Lee’s verbond met de koningin.

by Anthonis Mor (Antonio Moro)
oil on panel, 1568
25 1/4 in. x 21 in. (641 mm x 533 mm)
Given by Harold Lee-Dillon, 17th Viscount Dillon, 1925
Primary Collection
NPG 2095 Beeld National Portrait Gallery
by Anthonis Mor (Antonio Moro)oil on panel, 156825 1/4 in. x 21 in. (641 mm x 533 mm)Given by Harold Lee-Dillon, 17th Viscount Dillon, 1925Primary CollectionNPG 2095Beeld National Portrait Gallery

De cirkels op de mouw zijn gestileerde armillairsferen – een symbool dat Elizabeth zelf ook droeg, bijvoorbeeld als oorbel in haar portret door Marcus Gheeraerts in 1592. Er is geen hemellichaam of aardbol in te herkennen, zoals eigenlijk hoort bij een armillairsfeer, maar de symboliek spreekt bijna voor zich; de harmonie van het universum en de plek van de wereld tussen de sterren (in die tijd had Copernicus net de plek van de aarde in de armillairsfeer vervangen voor de zon), plus in het algemeen kennis en wijsheid.

Ik heb zelden zo veel informatie op één mannenkledingstuk gezien. Mijn oog ging aanvankelijk naar die rare, te lange duim in het ringetje aan zijn nek, die een rood koord naar beneden trekt. Geen idee waar dat voor staat, en dat weet ook het museum niet. Daarna zag ik de andere ringen, met koorden vastgebonden aan de mouw. Een met drie groene stenen, een met schijnbaar een diamant. De stiksels waarmee de ring is vastgenaaid zijn ook te zien. Misschien staan ze voor zijn vorige huwelijken, zegt Wikipedia, maar dat lijkt me sterk in een officieel portret. Eerder gaat het om trouw en vriendschap. Het museum geeft nog een verklaring; Henry Lee bedacht de jaarlijkse traditie van Accession Day Tilts, een riddertoernooi ter ere van de koningin. Ridders in de Middeleeuwen droegen dierbare objecten van hun geliefden op hun kleding bij toernooien, zoals handschoenen, of inderdaad ringen. Zo toont Lee op hoffelijke wijze, verbonden met de eer van de middeleeuwse ridders, zijn hogere liefde aan zijn leeftijdsgenoot en soeverein heerseres.

Anthonis Mor

Portret van Henry Lee

1568

Olieverf op paneel

64,1 x 53,3 cm

National Portrait Gallery Londen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden