Liefdesdrama aan de Bosporus

Wat Madame Bovary voor Frankrijk is, Anna Karenina voor Rusland en Eline Vere voor Nederland, dat is het nu vertaalde Verboden liefde voor Turkije, een liefdesdrama van klassieke schoonheid....

Michaël Zeeman

Het is nog niet eenvoudig te beslissen wat de grootste verrassing is van de Turkse roman Verboden liefde, de thema’s die er wél in aan de orde komen, of de onderwerpen, opvattingen of perspectieven die erin ontbreken. Natuurlijk wijst de verwondering over de afwezigheid van allerlei eigenaardigheden op de stugge verwachtingen, dat wil zeggen: vooroordelen, van de lezer, van deze lezer desnoods. Een Turkse roman, zij het dan ook van een eeuw terug, dat zal wel weer gezaag over de ‘tussen Oriënt en Occident’-problematiek worden, getob over de passende hoofdbedekking voor vrouwen en opgewonden gekissebis over godsdienstigheid en traditie versus secularisering en moderniteit. De opluchting over het uitblijven van al die moedeloos stemmende clichés onderstreept hoe zelfs de cultuurgeschiedenis gegijzeld wordt door het actuele idioom. Zij toont hoe de rijkdom en de complexiteit al vooraf en met terugwerkende kracht worden gereduceerd tot de hoekige eenvoud van het heden. Want opluchting wijst op verstikkingsverschijnselen.

Eén stap verder, en je houdt het klassieke, zij het ook in ongenade gevallen pleidooi voor de verlichtende bijwerkingen die de literatuur kan hebben. Je wordt er wijzer van, ruimhartiger ook en dus scherper.

Verboden liefde is de klassieke Turkse roman over de worsteling van zelfbewuste, begaafde vrouwen, rond de vorige eeuwwisseling, met hun verlangens enerzijds en de culturele taboes die daarop rustten anderzijds. Het boek doet voor Turkije wat Madame Bovary voor Frankrijk deed, Effi Briest voor Duitsland, Anna Karenina voor Rusland en Eline Vere voor Nederland. Dat is op zichzelf al een verhelderende vaststelling, want het verschijnen van een roman over die thematiek, in die tijd en op die plek, plaatst de Turkse literaire traditie in dit opzicht op een lijn met de Europese. Hetzelfde idioom, dezelfde gevoeligheden, eendere reactie, namelijk een grote roman waarin al die kwesties vernuftig en vrijmoedig worden geëxploreerd. De maatschappelijke en mentale huiver voor vrouwen die hun lot in eigen hand probeerden te nemen is geen Turkse eigenaardigheid, maar deel van het algemene patroon in Europa in die tijd. Wie het constateert ziet de vastgeroeste oordelen over de onoverbrugbare culturele tegenstelling die bij de Bosporus zou beginnen losschieten. Verboden liefde verscheen eind jaren negentig van de negentiende eeuw als feuilleton en precies in 1900 in boekvorm; tot op de huidige dag neemt het een cruciale plaats in de Turkse literatuur in en het geldt er als de eerste moderne roman.

De auteur, Halid Ziya Usakligil, was evenzeer thuis in de talen en culturen van het Oosten (Perzisch, Arabisch), als in die van Europa (Frans, Italiaans, Duits, Engels). Hij nam actief deel aan het maatschappelijk debat over de noodzakelijke bestuurlijke en politieke hervormingen, bekleedde even later zowel een hoge post in de Turkse bureaucratie als een academisch professoraat in de letterkunde, en hij schreef van zeer jong af zowel over de literatuur als over de actualiteit.

Hij was, kortom, eerder deelnemer dan buitenstaander, en die wetenswaardigheid verleent lezing van zijn roman een extra lading. De lotgevallen van Bihter (de jonge vrouw), Nihal (de nog jongere vrouw) en Behlûl (de rokkenjager) zijn geen frivole hersenspinsels, maar creaties van iemand die zijn en hun wereld kende.

Niet dat de roman die Usakligil daarover schreef ook maar één ogenblik pamflettistisch wordt; daar is hij veel te subtiel voor. Het aangename aan Verboden liefde is juist de klassieke perspectiefwisseling erin, die beleefde aanpak van de negentiende-eeuwse psychologische roman, bedoeld om het onderwerp rechtvaardigheidshalve van verscheidene kanten te belichten. Hier komen zowel de minnaar als zijn minnares aan het woord, alsook de entourage die hun fatale schermutselingen van dag tot dag gadeslaat.

Een weduwnaar van middelbare leeftijd, uit de hogere welstandsklasse van Istanbul en met twee opgroeiende kinderen, trouwt een jonge vrouw van voor in de twintig. Die vrouw is nauwelijks ouder dan zijn dochtertje, maar zij stelt zich desondanks veel voor van het royale leven als echtgenote en stiefmoeder in de villa aan de Bosporus. Dat geeft meteen spanningen, tussen de nieuwe mama en het meisje, tussen de nieuwe vrouw des huizes en het personeel. We moeten weten dat de weduwnaar een teruggetrokken bestaan leidt en dat gezin en menagerie sterk op zichzelf aangewezen zijn. De buitenwereld is hoofdzakelijk decor, zij komt binnen door middel van berichten, aankopen en modebladen, zij wordt bezocht ten behoeve van die aankopen en in de vorm van een bruiloft. Het gaat in Verboden liefde om het psychologisch drama tussen de villabewoners, om hoe zij in de knoop komen met hun verlangens en normen.

Dat drama mag er zijn, in al zijn facetten. Eerst is er de zoektocht naar een verstandhouding tussen het dochtertje en haar nieuwe moeder. Zelden zullen de grilligheden en de pathetiek van een pubermeisje zo overtuigend en vooral zo terloops in kaart zijn gebracht, dat wil zeggen, wars van de schematische benaderingen in de vulgaire termen van therapeuten en opvoedkundigen. Wij zien Nihal puber worden, wij voelen hoe onprettig dat is voor haarzelf en haar omgeving, maar de vaktermen om dat te diagnosticeren vallen nimmer. Zodra de strijd tussen dochter en stiefmoeder beslecht is, worden zij rivales, zonder dat zij dat in de gaten hebben. Op het moment dat hun rivaliteit actueel wordt, is het drama aan zijn treurige einde toe.

Stiefmoeder Bihter had zich nog zo voorgenomen een trouwe echtgenote te zijn. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan: haar huwelijk is een verstandshuwelijk, dat algauw emotioneel en fysiek onbevredigend blijkt. Gelukkig is er een jongeman in de villa beschikbaar, met een onbekrompen belangstelling voor vrouwelijk schoon. Hij neemt eerst de vrouw des huizes en maakt zich vervolgens op voor de dochter. In de ontwikkeling van die affaires weerspiegelt zich niet alleen de overlast die onderhuurders kunnen bezorgen, maar ook het ongemak van een cultuur én een literaire overtuiging.

Bihter is de dochter van een moeder die ook al de hand had gelicht met de huwelijkstrouw, zodat haar verlangens naast een sociaal ook een genetisch perspectief krijgen: wij zijn in de hoogtijdagen van het naturalisme beland. Usakligil kende zijn klassieke Europese tijdgenoten, hun gevoeligheden, hun voorkeuren. Het zijn de zijne.

Pas wanneer de villabewoners van Verboden liefde de deur uitgaan krijgen wij een glimp te zien van hun Istanbul. Daar is de laatste Europese mode de rage, daar worden tijdens en ter voorbereiding op een bruiloft damesgesprekken gevoerd waarin de aangezichtssluier een koket kledingstuk is en geen symbool van identiteit of levensovertuiging, laat staan van onderdrukking. Het decor van het drama kent zijn bijzonderheden, maar het zijn niet de algemene, culturele eigenaardigheden die het drama bepalen. Verboden liefde is bovenal een zeer geslaagde, intelligente psychologische roman. Juist in de relativering van de context waarin die zich afspeelt, biedt die inzicht in die context.Michaël Zeeman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden