Liefde en Kapitaal

Het bewogen leven van Karl en Jenny

Karl Marx schreef honderden brieven aan zijn familieleden, blijkt uit Moskouse archieven, die lang gesloten bleven. Mary Gabriel onthult de passie en de tragiek van een gezin in ballingschap.

Het favoriete speelkameraadje van de dochters van Karl Marx, Jennychen, Laura en Eleanor - in huiselijke kring beter bekend onder haar bijnaam Tussy - was hun vader. Ze lieten toe dat hij elke dag werkte, maar de zondag was voor hen. 'Bij mooi weer maakte het hele gezin, plus de toevallig in Deanstreet aanwezige medewerkers, vanuit Soho een wandeling van anderhalf uur naar Hampstead Heath om daar te gaan picknicken. Lenchen droeg een mand die ze had meegenomen uit Duitsland, gevuld met lunchlekkernijen. Bier werd ter plekke gekocht. Na de lunch dommelden de volwassenen weg of ze lazen de krant, terwijl Marx met de kinderen speelde. (...) Er werden ook ezelritjes gemaakt en Marx wilde daar altijd aan meedoen, hij was zich niet bewust hoe lachwekkend hij er uitzag op de rug van zo'n traag voortsukkelend dier. Op de terugweg naar Soho begon iemand te zingen of Marx droeg passages voor uit Dantes La Divina Commedia of hij speelde de rol van Mephisto uit Goethe's Faust.'

Over Karl Marx, de beroemdste criticus van het kapitalisme, zijn talrijke biografieën verschenen. Maar de Britse publiciste Mary Gabriel is de eerste die de nadruk legt op het persoonlijk leven van deze 19de eeuwse revolutionair en de wisselwerking tussen zijn privéleven en de vruchten van zijn denken en handelen systematisch probeert te belichten. Ze kon daarvoor beschikken over 'duizenden bladzijden brieven die de leden van Marx' gezin schreven aan elkaar en anderen'. Veel hiervan bevindt zich in Moskouse archieven en was nog niet eerder aan de openbaarheid prijs gegeven. Belangrijker dan nieuwe onthullingen of de bevestiging van oude vermoedens is de sfeer die Gabriel weet op te roepen met haar levendige en uitvoerige beschrijving van Marx en zijn naasten, waardoor een nieuw, verrassend beeld ontstaat.

Misschien is zo'n onbevangen portret als in Gabriels Liefde en kapitaal ook pas mogelijk nu de hartstochten pro en contra Marx grotendeels zijn uitgewoed. Want in het verleden schrokken voor- en tegenstanders er vaak niet voor terug om het beeld van deze socialistische pionier aan hun (voor)oordeel aan te passen. Zo verdonkermaanden zijn volgelingen volgens de biografe 'elke verwijzing naar zijn armoede, zijn drankzucht, zelfs naar het feit dat hij sinds zijn studententijd een bijnaam had: Mohr.' Terwijl tegenstanders hem afschilderden als een hypocriet, 'een bourgeois die in luxe leefde, terwijl hij pretendeerde voor de arbeiders te strijden'.

Karl Marx (1818-1883) was een genie, die op z'n 21ste promoveerde op een proefschrift over filosofie, nadat hij in plaats van colleges te volgen in Berlijnse koffiehuizen en bierhallen had zitten discussiëren met andere filosofen. Zijn onconventionele manier van denken wordt zichtbaar in een paar pareltjes die Gabriel terloops door haar tekst heeft gestrooid. Zoals de voor een negentiende eeuwer ongebruikelijke opvatting dat 'kinderen hun ouders moeten opvoeden'. Naast de overbekende uitspraak dat godsdienst 'de opium van het volk' is, staat de verrassende uitlating dat hij het christendom veel kon vergeven 'omdat het ons de verering van het kind geleerd heeft'. Zelfs het Communistisch Manifest (verschenen in februari 1848 en destijds onopgemerkt gebleven) bevat naast inmiddels afgesleten clichés als 'Er waart een spook door Europa, het spook van het communisme', en 'Het proletariaat heeft niets te verliezen dan zijn ketenen' een ethische vraagstelling die ook anno 2012 nog weet te prikkelen: 'Waarom zou een industrie die de arbeid van honderd of misschien wel duizend mensen nodig heeft, slechts een handjevol daarvan rijk maken? Waarom zouden de schatten van de aarde - de mineralen, het land, de zeeën - onder exclusieve controle komen van een enkeling die zichzelf wil verrijk

en?'

Marx was ook een getalenteerd journalist. Als hoofdredacteur van de Neue Rheinische Zeitung die in het revolutiejaar 1848 in Keulen verscheen, bouwde hij een correspondentennet op waardoor zijn krant als eerste het nieuws uit Parijs, Wenen en Berlijn kon brengen. Al eerder had hij als hoofdredacteur van de Rheinische Zeitung 'al het jonge, frisse, vrijdenkende of revolutionaire talent dat Pruisen en Duitsland rijk waren' aan zijn blad weten te verbinden. Het was 1842, Marx genoot een gerespecteerde positie en een behoorlijk inkomen en hoopte in juni 1843 eindelijk, na zeven jaar, zijn geliefde Jenny, dochter van baron Ludwig von Westphalen, te trouwen. Dat huwelijk ging door, maar inmiddels was Marx zijn baan en zijn inkomen alweer kwijt; de Pruisische koning Frederik Willem IV had de Rheinische Zeitung in maart 1843 verboden.

Karl Marx en de vier jaar oudere Jenny von Westphalen waren en bleven elkaars grote liefde. 'Geen kunstwerk kan qua schoonheid aan Jenny tippen', schreef de jonge Karl zijn vader. Zij bewonderde en steunde hem, al besefte ze al gauw dat ze aan de zijde van deze rusteloze denker geen makkelijk leventje zou kunnen leiden. 'O lieve, lieve schattebout', schreef ze hem tijdens hun verlovingstijd, 'nu begin je ook nog aan politiek te doen. Dat is echt het meest riskant van allemaal.' 'Het enige wat het gezin bezat', schrijft Gabriel, 'en ooit zou bezitten, waren de ideeën van Marx en die bestonden het grootste deel van hun leven slechts als een aanwakkerende storm in zijn turbulente brein.'

Het was een bijzonder paar, de introverte Karl, die zich het gelukkigst voelde 'wanneer hij zich kon begraven in zijn boeken' en de met het societyleven vertrouwde Jenny, die met 'haar rustige en verfijnde omgangsvormen' mensen op hun gemak kon stellen die anders wellicht waren geïntimideerd door de fanatiek discussiërende Marx, deze 'cerebrale wildeman', die tam werd wanneer zijn vrouw in de buurt was. In Parijs, in Brussel en in Londen, waar ze het grootste deel van hun leven doorbrachten, vormde het paar het middelpunt van een kring van dichters, bohémiens en revolutionairen. Zo redde Heinrich Heine in Parijs het leven van de kleine Jennychen. Hij trof de jonge ouders, die nog geen ervaring met baby's hadden in paniek thuis aan, het kindje had stuiptrekkingen. Heine stopte haar meteen in een warm badje en dat hielp.

Zoveel geluk hadden Karl en Jenny meestal niet. Ze werden opgejaagd door vijandige autoriteiten, moesten eerst Frankrijk, toen België en toen weer Frankrijk verlaten. Bijna hun hele leven werden ze gekweld door acute of erg acute geldzorgen. Ze verloren, mede door het ongezonde leven dat ze door geldgebrek leidden, drie kinderen. Zonder Marx' boezemvriend Friedrich Engels zouden ze het helemaal niet gered hebben. Engels, die toen hij Karl leerde kennen als journalist en schrijver bekender was dan Marx, offerde zich op door tegen zijn zin in de fabriek van zijn vader te gaan werken en het geld dat hij daar verdiende aan de familie Marx te spenderen. In zijn toewijding aan Karl en Jenny ging hij zelfs zover dat hij bezwoer dat hij de vader was van de door Marx bij huisvriendin Helene Demuth (Lenchen) verwekte Freddy. Of Jenny dat geloofde? Mary Gabriel kan hierover geen zekerheid verschaffen, maar een brief van Marx aan Engels wekt de indruk dat Jenny wel degelijk wist of vermoedde dat Marx seks met Lenchen (ook háár vriendin) had gehad. 'Nachtenlang word ik tot de rand gedreven en tot razernij gebracht door tranenvloeden', meldde Marx. 'Het spijt me voor mijn echtgenote. De zwaarste last valt op haar en in wezen heeft ze gelijk.' Na dit voorval verkilde Jenny en had Marx een paar flirts en slippertjes, onder meer met Nanette Philips, dochter van zijn oom Lionel. Toch bloeide later hun liefde opnieuw op, nadat de geldzorgen, weer dankzij Engels, waren verminderd en Marx eindelijk was bevallen van deel 1 van zijn hoofdwerk, Das Kapital.

Wat Gabriel zond

er er expliciet een thema van te maken ook helder laat zien, is hoe ongelooflijk zwaar in de 19de eeuw het leven voor vrouwen was. Ze waren verstoken van het recht op een onafhankelijk bestaan, zelfs de gedachte daaraan borrelde niet op, ook niet in de revolutionaire kring rond Marx. Zijn drie dochters waren intelligent en ontwikkeld en hielpen hun vader bij zijn research en het vertalen van teksten. Jennychen schreef onder pseudoniem artikelen over de Ierse kwestie, Tussy speelde na de dood van Marx een rol in de Britse arbeidersbeweging en de Tweede Internationale. Maar alle drie waren ze ongelukkig in de liefde. Jennychen en Laura gingen kapot aan het ontbreken van anticonceptie en goede gezondheidszorg. Laura kreeg op een ongelukkig tijdstip, tijdens de woelingen van de Frans-Duitse Oorlog en de Parijse Commune, waarbij haar man Paul Lafargue betrokken was, achter elkaar drie kinderen en verloor ze allemaal. Jennychen kwam in het haar vreemde Frankrijk vast te zitten met vier kleine kinderen, terwijl haar man, Charles Longuet, opging in zijn revolutionaire activiteiten en geen cent verdiende. Ze stierf aan ziekte en wanhoop. Tussy had haar hart verloren aan een rokkenjager die in het geheim een jongere actrice trouwde, en pleegde zelfmoord.

Karl en Jenny Marx en hun kinderen hebben een gepassioneerd leven geleid. Hij liet een belangrijk oeuvre na en stond aan de wieg van de arbeidersbeweging (vakbonden en politieke partijen) die de wereld heeft veranderd, vaak ten goede, soms ten kwade. En hij hield, weten we dankzij Mary Gabriel, van ezeltje rijden. Jammer dat er geen foto bestaat van Marx op de rug van een ezel. Die zou in het huidige Noord-Korea, waar men zich op Marx beroept, zo heerlijk ontregelend kunnen werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden