Taalkgebruik Lexicon der onterecht vergeten woorden

Lexicon der onterecht vergeten woorden: zieltogend

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort. 

Ik vermoed dat ik stervende ben, mensen. Of toch op zijn minst bedl... bedlegerig. Zie je, ik ben al zo a...ha... mechtig dat ik bijna niet meer kan praten. Bleek, zwak. Ik heb wel meteen weer keigoede woorden te pakken, al zucht ik het zelf. Bed­legerig is leuk omdat het in één woord een toestand beschrijft waarin je je bevindt. Dat gebeurt niet meer zo vaak. Zo bent u nu bijvoorbeeld ­columnlezerig.

Het komt van bedleger. Dat ben ik dus, een bedleger. Ik kan mijn kribje maar niet uitkomen, de laatste dagen. Amechtig is ook goed. Een woord dat je de ademt al beneemt als je het zegt. Oorspronkelijk is het van a-machtig, onmachtig dus. En dat is precies hoe ik me voel zeg!

Totaal niet in staat de buiten­wereld in te gaan, schuif ik mijn dekbed als dak over me heen. Och... en ook: wee! Zieltogend vouw ik me ­veilig. Dat laatste moet wel het allermooiste woord zijn om mijn erbarmelijke toestand te beschrijven. Zieltogend. Zo dramatisch! Een heel gedicht in een woord eigenlijk. Ik houd wel van een beetje taaltheater.

Het betekent van oorsprong ‘op sterven liggen’. En het stamt al uit 1455, van het Middelnederlandse ‘siehl­töghen’: in doodstrijd zijn, je laatste adem uitblazen. In Devote ­oefeninge van Johannes Brugman staat: ‘Ooc sach se hem bleeck werden ende sieltoghen, ende in dat leste saghen se hem sinen geest geven.’ Nah! Alsof het over mij gaat!

Vanaf de 17de eeuw wordt het woord meer overdrachtelijk gebruikt, in de zin van ‘wegkwijnen’ of ‘noodlijdend’ zijn. Het is een samenvoeging van ziel en togen. Waarbij togen moet worden gezien als ‘wegtrekken, zich begeven naar’. Dus je ziel wordt langzaam uit je getrokken, op weg... naar... gene zijde.

Zo herkenbaar. Dat is exact wat ik heb, denk ik. Of het is een griepje, dat kan ook. Vaarwel, in elk geval.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden